[35mm Contest #2] Mùi Đu Đủ Xanh (1993) | Lê Tấn Quy

35mm Film Review Contest

Mùi Đu Đủ Xanh Của Trần Anh Hùng

Tác giả: Lê Tấn Quy

Tôi tin rằng Trần Anh Hùng đã làm được một công việc mà không phải đạo diễn nào cũng làm được. Đó là kể một câu chuyện, trung thực và thẳng thắn, trực diện và có chiều sâu, không áp đặt suy nghĩ của bản thân mình lên người xem. Chúng ta thường khi thuật lại một sự kiện, một câu chuyện, cảm xúc cá nhân thường được đặt lên trên, và điều này tác động rất lớn đến cảm nhận của người nghe. Trong đa số trường hợp, người nghe sẽ nhìn nhận về sự kiện đó như góc nhìn của người kể. Đa phần các bộ phim hiện đại đều như vậy, có cốt truyện rõ ràng, có nội dung xuyên suốt và luôn hướng người xem đi theo một hướng mà đạo diễn và biên kịch đã vạch sẵn. Tôi cho rằng đây là lẽ thường ở huyện, vì một mục đích to lớn của điện ảnh là tuyên truyền, cổ động. Bởi vậy, cá nhân tôi luôn trân trọng và nể phục những bộ phim không hướng người xem đi về một hướng như Mùi đu đủ xanh (1993), hay Badlands (1973) của Terrence Malick, In the Mood for Love (2000) của Vương Gia Vệ… Những bộ phim biến người xem thành người ngoài cuộc, chỉ làm tròn nhiệm vụ kể câu chuyện, và suy nghĩ thế nào là ở người xem. Khi những khung hình cuối cùng của Mùi đu đủ xanh vụt tắt trên màn hình, bạn sẽ có những cảm nhận rất riêng, của riêng bạn, về tác phẩm đầu tay của đạo điễn Trần Anh Hùng.

Trần Anh Hùng là đạo diễn người Pháp gốc Việt, nổi tiếng với chỉ năm tác phẩm: Mùi đu đủ xanh, Xích lô (1995), Mùa hè chiều thẳng đứng (2000), I Come with Rain (2009) và Norwegian Wood (2010). Ba bộ phim đầu của ông được biết đến không chính thức với tên gọi ‘’Vietnam Trilogy’’, khắc họa cuộc sống của con người và xã hội Việt Nam một cách chân thật và tinh tế.

Original Cinema Quad Poster - Movie Film Posters

Original Cinema Quad Poster – Movie Film Posters

Mùi đu đủ xanh kể về cô bé Mùi đến ở giúp việc một gia đình trung lưu bán vải ở Sài Gòn năm 1951. Mười năm sau, cô chuyển đến giúp việc ở nhà Khuyến, cậu bạn của con trai lớn gia đình cũ, và cuối cùng kết hôn với Khuyến. Một câu chuyện đơn giản và bình dị, không có nút thắt, mở, không có cao trào, đỉnh điểm. Khi xem tôi có cảm tưởng bộ phim có thể kết thúc lúc nào cũng được, tùy ý thích của đạo diễn. Và như thế cũng là rất đủ. Bởi mỗi khung hình, mỗi cảnh phim của Mùi đu đủ xanh luôn làm khơi gợi cảm xúc của tôi một cách tài tình. Khi là thương cảm về thân phận về người phụ nữ luôn phải chịu sự dày vò, áp lực của xã hội về hôn nhân, gia đình. Khi là cảm động trước tình yêu của một cụ ông dành cho người bà trong gia đình Mùi giúp việc lúc còn nhỏ nhiều năm trời. Khi là buồn cười trước những trò quậy phá của cậu con trai nhỏ nhất. Khi là cảm giác bình dị trước tình yêu của Mùi và Khuyến… Cứ như thế, dù bộ phim kết thúc thế nào thì tôi cũng đã lưu giữ những cảm nhận rất riêng của mình về tác phẩm.

Từng ngày trong Mùi đu đủ xanh trôi qua, bình dị và thuận lẽ thường, không kịch tính, không hồi hộp, như chính cuộc sống của chúng ta vậy. Các nhân vật, ngoài Mùi, cứ lần lượt xuất hiện rồi biến mất khỏi mạch truyện một cách đơn giản, tự nhiên. Tôi có cảm tưởng như mình đang xem một câu chuyện diễn ra bên nhà hàng xóm, theo ngôi thứ ba. Bởi lẽ vậy, tôi không tài nào biết được chuyện gì đã xảy ra với bà lão giúp việc chung với Mùi, hay bà nội trong nhà đã mất ra sao, hay hai người con trai thứ và út trong nhà như thế nào mười năm sau. Khi Trần Anh Hùng quyết định cho người xem ngừng quan sát, tất cả các nhân vật ra ngoài tầm mắt của chúng ta, và chúng ta mất dấu họ. Không phải những cá nhân đó không quan trọng với chuyện phim, mà là những cá nhân đó như đời thường vậy. Chúng ta không bao giờ biết khi nào là lần cuối chúng ta gặp một ai. Cách kể chuyện như thế này giống Ozu, một trong những đạo diễn xuất sắc nhất trong lịch sử điện ảnh. Người xem phải thật chú tâm và quan sát, bởi những sự kiện trước phim chỉ được nhắc lại qua lời thoại, những câu chuyện trong phim chỉ đến một lần, không được thuật lại, không có flashbacks hay flash-forwards giúp chúng ta nắm bắt diễn biến câu chuyện. Những gì đọng lại thường chỉ là cảm xúc của chính bản thân chúng ta.

Mui Du Du Xanh

Khác với những bộ phim hiện đại, lời thoại sáo rỗng và dài dòng, cắt cảnh nhanh chóng và ngắt quãng, Mùi đu đủ xanh chậm rãi với từng khung hình, không bao giờ hấp tấp. Các cảnh phim thường kết thúc khi máy quay của nhà quay phim hướng về phía không con người, như mủ từ cây đu đủ đang rỉ xuống, hay mưa đang rơi tí tách, hay con ếch đang chạy nhảy trên lá, hay hạt đu đủ đang quay mòng mòng trong thao nước… Luôn có những khoảng lặng để người xem lặng người và suy ngẫm. Các nhân vật thì rất ít thoại, đặc biệt là nữ chính Trần Nữ Yên Khê, khi số câu thoại của cô trong phim tôi dám chắc là không vượt quá con số 10. Những chuyển động, cử chỉ, trạng thái của nhân vật mới là cái tiết lộ nhiều về con người họ. Khi xem phim lần đầu, tôi dám cá là chỉ có rất ít người mới nhận ra tình cảm của Khuyến dành cho Mùi, khi nó chỉ được thể hiện qua những tấm ảnh Khuyến vẽ Mùi trong bí mật (chỉ được phát hiện khi Mùi tình cờ thấy), hay những giai điệu khi Khuyến chơi đàn khác hẳn khi có Mùi trong khung hình (Khuyến là nghệ sĩ dương cầm), hay dù đã đính hôn, phần lớn thời gian của Khuyến là ở nhà, ngồi đánh đàn cả ngày. Khi anh đã quyết định là sẽ đến với Mùi, tôi có thể cảm nhận sự lo lắng và suy nghĩ của anh khi đắn đo đi qua đi lại trước phòng mình trước khi đến mở cửa phòng Mùi. Trần Anh Hùng thách thức cách xem phim hiện đại khi bỏ qua hầu hết lời thoại trong hơn 30 phút cuối phim để nói về tình yêu của Khuyến và Mùi. Ông buộc người xem phải quan sát và cảm nhận, phải đọc phim mới có thể hiểu được chuyện gì đang thực sự diễn ra trên màn ảnh. Như ông đã từng nói về ngôn ngữ điện ảnh của mình, ‘’to challenges the audience’s feeling, making them enjoy the films not with the critical reasoning but the body language.’’ (“để thách thức cảm xúc của khán giả, khiến họ thích thú với phim không phải bằng lý trí phân tích, mà bằng ngôn ngữ hình thể”)

Phim của Trần Anh Hùng khá khó xem với cách xem phim hiện đại, nhưng một khi bạn đã đắm chìm trong nó rồi khi thật không muốn buông ra chút nào. Đó là lý do khi tác phẩm này dù không được biết đến nhiều ở Việt Nam, nhưng là tác phẩm tiếng Việt duy nhất đến hiện nay từng được đề cử cho giải Oscars cho Phim Tiếng nước ngoài xuất sắc nhất, giành giải Caméra d’Ór ở Cannes, đứng thứ 66 trong Top 100 phim Châu Á xuất sắc nhất của Liên hoan phim Busan… Nếu trước giờ bạn chỉ xem những bộ phim thông thường nhan nhản ngoài rạp, hãy thử xem Mùi đu đủ xanh. Tôi cam đoan sẽ là khá chán lúc bắt đầu, nhưng một khi bạn đủ kiên nhẫn tiếp cận được với cách làm phim của Trần Anh Hùng, Mùi đu đủ xanh sẽ là một trải nghiệm điện ảnh hoàn toàn khác biệt. Hoặc không, hãy xem thử chỉ để biết điện ảnh Việt Nam từng có lúc sánh ngang với điện ảnh thế giới như thế nào.

Quên mật khẩu

Đăng Ký