[35mm Contest #21] Mr Nobody (2009) Khi Cái Đích Chỉ Tới Bằng Một Con Đường | Nguyễn Tiến Đạt

35mm Film Review Contest

Tác giả: Nguyễn Tiến Đạt

Ngày sinh: 23-10-1995

SĐT: 0943***

Địa chỉ: Mai Dịch – Cầu Giấy – Hà Nội

Chú chim bồ câu được đặt trong một chiếc hộp nhỏ và phía trong có nút bấm để mở cửa nhận thức từ ăn bên ngoài. Chú ta biết mổ vào nó để được thưởng. Nhưng khi người ta đặt cửa tự động mở sau mỗi 20 giây chim bồ câu lại tự hỏi “Mình đã làm gì để được ăn?” Nếu nó đang vỗ cánh, nó sẽ tiếp tục vì tin rằng hành động đó có tác dụng mở cửa ra. Vậy “quyết định” vỗ cánh của chim bồ câu có thực sự mở được cửa? Dĩ nhiên là không rồi. Có đôi lúc chúng ta cũng giống chú bồ câu kia, đưa ra lựa chọn  và tin rằng nó sẽ dẫn đến kết quả mà mình mong đợi để rồi định mệnh lại dùng đôi bàn tay nhỏ bé của mình, khẽ đưa ta đi theo một chiều hướng khác không thể lường tới. Đó cũng là ý tưởng được thể hiện xuyên suốt câu chuyện của Mr.Nobody – một trong những bộ phim mà tôi yêu thích nhất.

Sự hài hòa về tổng thể

Bộ phim bắt đầu bằng bối cảnh thế giới tương lai, nơi mà Nemo Nobody – ông lão 118 tuổi là người duy nhất còn lại sẽ chết tự nhiên với lý do loài người khi đó đã tìm ra phương pháp để trở nên bất tử. Nemo không thể nhớ những gì đã xảy ra trong cuộc đời mình nhưng những năm tháng đã qua của ông lại là một câu hỏi gây tò mò đối với nhiều người. Bác sĩ tâm lý Feldheim bằng phương pháp thôi miên cố gắng kiếm tìm những gì bị Nemo chôn sâu trong tiềm thức. Tình cờ, chính tại thời điểm đó một câu chuyện thú vị được gợi mở , một cuộc đời vô vàn ngã rẽ và từng nhánh trong chúng lại độc đáo theo cách riêng của mình. Nemo đưa  ta về thời điểm trước khi ông sinh ra, tất cả đều là những đứa trẻ vui đùa trên  thiên đàng, chúng biết mọi chuyện sẽ xảy ra và chỉ quên đi khi những thiên Lãng quên đặt ngón tay lên đôi môi nhỏ xinh của chúng. Các thiên thần đã bỏ sót Nemo khiến cậu trở nên đặc biệt. Cậu vẫn nhớ rõ lý do tìm đến cha mẹ mình, người phụ nữ rất thơm còn người đàn ông kể lại câu chuyện về lần gặp gỡ đầu tiên của họ thông qua hiệu ứng cánh bướm…

Đôi khi Nemo thấy được cả tương lai và cho rằng bản thân mình đã từng trải qua nó. Thế giới dưới mắt cậu như một bức tranh siêu thực với những chi tiết hoàn toàn lạ lẫm với tất cả chúng ta. Mọi thứ chỉ rõ ràng hơn tại phân cảnh chia ly của gia đình Nemo ở nhà ga, khi cậu phải đưa ra quyết định hoặc ở lại với cha, hoặc chạy hết sức mình để nắm lấy đôi tay của mẹ trên đoàn tàu đang chuyển bánh. Để rồi kéo theo đó khán giả được chứng kiến những thước phim chắp vá,. hoặc Nemo sẽ dành tuổi thanh xuân của mình để chăm sóc người cha mắc bệnh hiểm nghèo, hoặc cùng mẹ có một cuộc sống chẳng mấy tốt đẹp hơn khi hai người không thể tìm chung một tiếng nói.

Đến tuổi 15, Nemo có thể nảy sinh tình cảm với Elise – cô gái luôn dành trọn trái tim cho tên hàng xóm hoặc Jean- mối tình được vun đắp từ một phép thử ngẫu nhiên; hay kì diệu hơn, cậu sẽ tìm thấy Anna – tình yêu đích thực của đời mình cho dù trên danh nghĩa có những lúc hai người là anh em. Khi đã là một người đàn ông trưởng thành, hành trình của Nemo thậm chí còn rẽ nhánh tựa như một loài cây rễ chùm. Hoặc anh sẽ có cuộc hôn nhân đầy đủ về mặt vật chất nhưng hoàn toàn thiếu đi tình yêu với Jean, hoặc sẽ trải qua thời kì khủng hoảng với một người vợ mắc bệnh trầm cảm như Elise. “Anh thường có giấc mơ này. Đó là thời tiền sử. Anh nghe thấy em kêu. Anh xua đuổi con gấu và em không còn sợ hãi nữa. Rồi khi anh tỉnh dậy. Chẳng có con gấu nào. Nhưng em vẫn sợ. Anh không phải thợ săn gấu. Anh là giám đốc điều hành nhà máy sản xuất máy photocopy. Và anh vừa thôi việc.Anh không giám tiếp tục. Anh không sống. Tất cả những việc anh làm đều là thảm họa. Anh muốn xua đuổi con gấu đi xa. Để em ngừng sợ hãi…”.Nhưng cũng có thể anh sẽ sống những giây phút hạnh phúc ngắn ngủi cùng chính cô ngay trước khi chiếc xe chở xăng phát nổ đưa Elise rời xa anh mãi mãi.

Và đó vẫn chưa phải điểm kết thúc. Ở tuổi 34, Nemo hoặc tình cờ gặp Anna ở bến tàu, hoặc thấy cô đã có một gia đình hạnh phúc cùng một người chồng và hai đứa trẻ, hoặc lại yêu cô để rồi đánh mất vì một hạt mưa rơi xuống làm nhòe dòng số điện thoại  trên mẩu giấy nhỏ….

1Câu chuyện về những đường tàu

Phải thừa nhận lối kể chuyện của Jaco Van Dormael không dễ để nắm bắt đối với những khán giả lần đầu tiên tiếp xúc với Mr.Nobody. Ông không chọn cách sắp xếp hành trình của Nemo theo một trình tự thời gian hay không gian nhất định mà để chúng cuốn theo theo mạch cảm xúc của nhân vật chính. Băn khoăn, hụt hẫng, buồn bã và rồi hạnh phúc… Xuyên suốt bộ phim rất nhiều lý thuyết khoa học được lồng ghép khéo léo: vụ nổ Bigbang, lý thuyết chuỗi, hiệu ứng Déjà vu, hiệu ứng cánh bướm, nỗi sợ nguyên thủy… và nếu để ý kĩ chúng đều có gì đó gắn kết và liên hệ mật thiết với cuộc đời Nemo từ việc đưa ra các quyết định, đảo ngược vòng thời gian tới việc mở rộng, rẽ nhánh các dòng đời… 150 phút ít ỏi có lẽ không đủ để ôm đồm cũng như giải thích cặn kẽ những gì mà người đạo diễn đề cập đến, nhưng mục đích của bộ phim, ngay từ đầu không phải để tạo ra một câu hỏi hóc búa đánh đố người xem giống như những bộ phim khoa học viễn tưởng. Nếu được lựa chọn một phép so sánh, có lẽ tôi sẽ đặt Mr.Nobody bên những bản nhạc của Pink Floyd. Mỗi thước phim trong Mr Nobody đều tiệm cận tới ranh giới của sự hoàn hảo về nghệ thuật, giống như những âm thanh diệu kì mà những người từng biết đến “Dark Side Of the Moon” chẳng thể nào quên. Tôi vẫn nhớ cảm giác rùng mình trước những nốt cao mà Clare Torry thể hiện, rồi chợt cảm thấy đượm buồn trong khoảnh  khắc thấy tiếng Saxophone trong “Us and Them” vang lên. Nghệ thuật đương đại là vậy, đôi khi không câu nệ kĩ thuật, trình độ của người nghệ sĩ mà đơn thuần chỉ muốn đạt được một cú huých nhẹ vào tiềm thức khán giả. Thế giới dưới góc nhìn của một chiếc lá, vén nhẹ những đám mây để ngắm trọn khu phố nhỏ xinh của Nemo rồi tình cờ trở thành móc nối định mệnh đưa ba mẹ cậu đến với nhau; chuyến xe của dòng đời lướt qua rồi lướt lại trước cổng nhà thờ chứng kiến ba đám cưới của cùng một người đàn ông vào độ tuổi ấy, hay hình ảnh những giọt nước nhảy tung tăng trên kính ô tô theo điệu nhạc tại trạm rửa…tất cả các góc quay đều được người đạo diễn thực hiện và lựa chọn tỉ mỉ vì như những chiếc nam châm vô hình, chúng kéo người xem vào thế giới mà tác giả tạo ra, để rồi tự bản thân họ nhặt nhạnh, xâu chuỗi các bức tranh mình thích và tạo nên một họa phẩm hoàn chỉnh.

Một điểm nhấn khác của bộ phim đó là những trải nghiệm của thính giác. Sự kết hợp độc đáo từ nhạc giao hưởng, tradional pop, rock….tới âm thanh mộc mạc của chiếc guitar cổ điển vận hành trơn tru như một cỗ máy hát. Đó là cảnh Nemo chạy theo tàu hỏa với những bước chân trên phím piano chậm rãi trong bản Trois Gymnopedies lung linh cùng hiệu ứng slow motion. Hay giọng opera tinh khiết của ca khúc Casta Diva, như một lời chào của Nemo với tử thần khi chiếc xe của anh lao thẳng xuống dòng sông phẳng lặng…Tôi tin rằng khán giả dù yêu mến Mr.Nobody hay không đều sẵn sàng bỏ ra một lời khen ngợi cho lối sử dụng âm nhạc chọn lọc của Jaco Van Dormael, cho dù đôi khi nó không hoàn hảo.

Các diễn viên trong phim đều thực hiện tốt vai trò của mình, đặc biệt là Toby Regbo và Juno Temple trong việc thể hiện hình ảnh những cô bé, cậu bé 15 mang nhiều tâm tư tình cảm.. Dĩ nhiên không thể bỏ qua Jared Leto – vì anh chính là người mang tới linh hồn cho cả bộ phim. Tôi từng đọc một bài viết về việc Leto tham gia sự nghiệp diễn xuất  ban đầu chỉ để kiếm thêm tiền thực hiện các dự án cho âm nhạc của mình. Ấy vậy mà giờ đây anh đã trở thành một gương mặt thân quen của màn bạc và thậm chí từng đạt được giải thưởng danh giá của viện Hàn Lâm. “We’ve all been raised on television to believe that one day we’d all be millionaires, and movie gods, and rock stars. But we won’t.” Jared Leto khiến cho câu nói của Tyler Durden trong tuyệt phẩm Fight Club không còn tính đúng đắn như thời nó xuất hiện. Người đàn ông không tuổi với đôi mắt biết nói hóa thân vào vai diễn như một chú tắc kè hoa; khi là một người chồng mệt mỏi với cuộc sống hôn nhân không hoàn hảo; khi là một gã bụi bậm với mái tóc dài cùng bộ quần áo xộc xệch nằm ngủ ở công viên; khi là một ông lão nhăn nheo run rẩy trong từng cử chỉ, và giọng nói thì thều thào yếu đuối…dù trở thành bất kì ai anh đều thể hiện được cái hồn trong nhân vật của mình.

2

Những góc quay đẹp tựa tranh vẽ

Một thông điệp mạnh mẽ về tình yêu

“Điều gì xảy ra khi chúng ta yêu? Với kết quả của sự kích thích, não bộ sẽ thải ra một lượng endorphins rất lớn. Nhưng tại sao lại chính xác là người phụ nữ hay người đàn ông đó?” Đó là một câu hỏi mà nếu dựa vào khoa học con người ta sẽ bất lực trong việc tìm kiếm câu trả lời. Hành trình của Nemo dù đi theo con đường nào thì tại một thời điểm nhất định anh đều gặp lại Anna. Giữa anh và cô luôn tồn tại một thứ tình yêu màu nhiệm và mãnh liệt tới mức họ có thể cảm nhận sự hiện diện của người kia từ một khoảng cách xa vời vợi, hay mặc kệ dòng người dịch chuyển vội vã cùng thời gian mà tiến tới ôm chầm lấy nhau chỉ sau một khoảnh khắc va chạm của ánh mắt. Jaco Van Dormael dưới đôi tay nhào nặn khéo léo đã truyền đạt tới khán giả tiếng nói của trái tim, rằng con đường dẫn đến tình yêu tuy chưa từng bằng phẳng,nhưng hoàn toàn xứng đáng để ta vượt qua mọi chông gai thử thách. Tôi vẫn nhớ khi còn là một cậu học sinh trung học, giáo viên chủ nhiệm từng hỏi chúng tôi rằng, “nói cho cô nghe theo các em đâu là đức tính quý giá nhất của con người?” Đôi tay nắm chặt chiếc bút chúng tôi lướt nhẹ trên những mẩu giấy với hàng loạt câu trả lời: trung thực, chăm chỉ, dũng cảm, vị tha…Cô xem và chỉ khẽ cười: “Tất cả các em không sai nhưng dường như lại quên đi điều cốt lõi nhất. Cô tin rằng trong cuộc sống, đức tính quý giá nhất của mỗi người đó là biết yêu thương. Khi yêu quý và trân trọng  những sinh mạng, thấy một cậu bé đuối nước các em sẽ không ngần ngại nhảy xuống cứu, chẳng phải biểu hiện của lòng dũng cảm sao? Khi các em yêu thương một ai đó đến mức không muốn người ta phải phiền lòng vì vài lời dối trá, thì đó là nơi tính trung thực được hình thành… Biết yêu thương là cội nguồn của mọi điều tốt đẹp, như để yêu và được yêu đâu phải điều đơn giản”. Tình yêu của Nemo với Anna mang tới cho anh sự can đảm để thừa nhận với cô rằng mình không biết bơi khi trước mặt hai người là một bờ biển xanh ngắt, cho anh lòng nhiệt huyết của tuổi trẻ để cùng cô tạo nên những khoảnh khắc êm đềm, cho anh sức mạnh để chạy theo chiếc ô tô đưa Anna rời bỏ anh mãi mãi với một lá phổi không ngừng nghỉ và cho anh kiên nhẫn đủ lâu để mỗi ngày tới nơi họ hẹn ước suốt mười mấy năm trời. “Tôi đã yêu” – lời khẳng định của Nemo 118 tuổi như điểm sáng lé loi, tinh khiết nổi bật lên giữa chùm câu chuyện hỗn độn về cuộc đời ông. Cái tên duy nhất mà kẻ mất trí nhớ có thể gọi ra là “Anna”,  và Anna cùng với Nemo – hai đứa trẻ trên chiếc giường ấm áp, khẽ nhìn nhau với đôi mắt của bầu trời – “Forever. There is no life without you”

11143

Tình yêu trần trụi và giản dị

Hơi thở của chủ nghĩa hiện sinh và mối liên hệ gắn kết với cuộc sống

Chủ nghĩa hiện sinh đã manh nha vào khoảng cuối thế  kỉ 19 và đầu thế kỉ 20 với những tác giả lớn như: Fyodor Dostoievski, Franz Kafka, Friedrich Nietzsche… Nhưng nó chỉ thực sự phát triển và lớn mạnh thời kì hậu thế chiến thứ hai, khi cảm giác tuyệt vọng tột cùng của con người dẫn tới câu hỏi về mục đích và ý nghĩa của sự tồn tại. Theo đó, triết học hiện sinh nhìn con người dưới hai góc độ: bản chất và hiện hữu (tồn tại). Sartre – với hai tác phẩm kinh điển “Tồn tại hoặc hư vô” và “Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản” được công nhận như một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực này. Là một người theo trường phái vô thần, ông quả quyết rằng: “Nếu chúa không tồn tại, có ít nhất một thực thể mà sự hiện hữu của nó đến trước bản chất, một thực thể hiện hữu trước khi được định nghĩa bởi bất kì ý niệm nào về nó” (Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản). Sartre nhấn mạnh, nếu không có Chúa, một thực thể cao hơn, không thứ gì có thể gán ghép mục đích sống cho con người. Con người chính là những gì họ muốn trở thành. Mỗi người phải tự chọn cho bản thân thứ mà họ tin rằng cấu thành nên những điều nhân bản, và lựa chọn của từng cá nhân sẽ phản ánh cũng như định nghĩa toàn xã hội. Bằng việc quyết định đưa ra hành xử, mỗi chúng ta dưới những hình thức khác nhau khẳng định với các cá thể khác của nhân loại rằng “tôi sẽ sống cuộc đời này như thế nào”.

Mr Nobody là một trong số những bộ phim hiếm hoi mà càng xem lại nhiều lần ta càng chiêm nghiệm ra những điều mới mẻ. Bởi vì tác dụng của triết học hiện sinh trong điện ảnh – không gì khác hơn là phản ảnh khía cạnh con người thông qua từng khung hình. Những bộ phim của Ingmar Bergman, Orson Welles,… đã ra đời cách đây nửa thế kỉ, nhưng dù ngắm nghía lại tại thời điểm nào đi chăng nữa, ta đều nhận ra một mảnh tâm hồn mình ở đó. Các nhà hiện sinh sử dụng khái niệm “sống trong hoàn cảnh” để nói về sự phụ thuộc của con người vào vũ trụ. Nhưng con người vẫn lựa chọn được bản chất của mình, bản chất đó chính là tự do và lựa chọn bản chất chính là lựa chọn tự do. Sự lựa chọn của chủ nghĩa hiện sinh – không đơn giản như  trò chơi điện tử, cũng chẳng hạn hẹp trong một gian hàng quần áo hay trên tủ giày mà nó gợi mở ra một chân trời vô tận, nó cho phép chúng ta lựa chọn bất kể bản chất gì mà tồn tại hướng tới, kể cả việc tự do không lựa chọn, là sự tự phát minh của cá nhân để khỏi sa vào một quy phạm có sẵn.

Mặc dù vậy, đôi khi chính sự lựa chọn không có giới hạn lại mang tới hậu quả tiêu cực, biểu hiện ở cảm tính trách nhiệm và sự lo âu; chúng ta ngần ngại cất bước khi trước mặt là nhiều ngã rẽ và nuối tiếc những gì xảy ra trong quá khứ vì một quyết định sai lầm. Nemo không giống những người bình thường, anh có nhiều hơn  một đường tàu và biết cái đích mình sẽ đến. Đó là món quà cũng như một lời nguyền dành cho anh: “Chẳng phải không còn gì thú vị nếu như biết trước chuyện gì sẽ xảy ra sao?”. Ấy vậy nhưng Jaco Van Dormael không làm phim về một gã chỉ ngồi chờ đợi mọi thứ ập đến, vì bởi lẽ, “con người không bao giờ đứng nguyên một chỗ, không được tuân theo những công thức có sẵn để rồi đánh mất bản thân mình. Bản chất của con người thể hiện ở cái độc đáo do chính nó tạo ra, hoạt động của con người phải hướng tới việc tạo ra những cái mới mẻ”. Chính những quyết định hành xử của Nemo mới dẫn dắt anh đến vạch đích anh mong muốn. Không có cái liếc nhìn trong lớp học Nemo và Anna vẫn chỉ là đôi người xa lạ; không tỏ tình với Elise và bị từ chối anh cũng khó lòng đến với Jean; rồi để một ngày bước chân tới sao Hỏa, hoặc trở thành MC trong một chương trình khoa học Nemo phải nghiên cứu ngay từ khi còn nhỏ… Vậy cuộc đời của một kẻ nhìn thấy tận cùng thời gian đâu có gì khác biệt với bản thân chúng ta , bước ra khỏi nhà mỗi ngày, gặp những con người mới và học những bài học mới liên tục từ khi có khả năng nhận thức cho tới lúc nhắm mắt xuôi tay. Những sự lựa chọn chưa bao giờ dừng lại.

Cuộc đời mỗi người là một chuỗi các sự lựa chọn

“As long as you don’t choose, everything remains possible”. Nhiều người có lẽ không đồng tình với câu nói của nhóc Nemo 9 tuổi, đơn giản vì cuộc sống luôn vận động và nếu cứ chần chừ thì mọi cơ hội sẽ vụt qua trước mắt. Nhưng tôi tin đó không phải dụng ý của Jaco Van Dormael, lời thoại trên có lẽ xuất phát từ ý tưởng của triết gia nổi tiếng Jean-Paul Satre “As to the first, to say that it does not matter what you choose is not correct. In one sense choice is possible, but what is not possible is not to choose. I can always choose, but I must know that if I do not choose, that is still a choice”. Chúng ta là chính lựa chọn của bản thân. Chúng ta không thể đưa ra “hành vi” lựa chọn. Và dù có quyết định như thế nào đi chăng nữa thì ở quá khứ, hiện tại hay tương lai, chúng ta vẫn là duy nhất. Mr.Nobody là một bộ phim về những sự lựa chọn chúng ta phải thực hiện hằng ngày, về việc một hành động nhỏ có thể ảnh hưởng tới cả tương lai và ngược lại.

Giống như chị em nhà Wachowski, Jaco Van Dormael bằng tác phẩm của mình khiến khán giả tự đặt ra cho bản thân câu hỏi, liệu tận cùng vấn đề có nằm ở việc đưa những quyết định. Chuẩn mực nào khiến con người tin rằng đôi lúc mình đã đưa ra sự lựa chọn sai và mình – nếu như làm khác đi sẽ có một cuộc sống tốt đẹp hơn. Vẽ nên những bức tranh không tồn tại và sống trong ảo mộng tự mình huyễn hoặc, chúng ta chơi trò chơi của bộ não mà quên đi tất cả chỉ là tưởng tượng, tưởng tượng ngăn cản con người…”Before he was unable to make a choice because he didn’t know what would happen. Now that he knows what will happen, he is unable to make a choice.” Cuối bộ phim đạo diễn có lồng ghép một hình ảnh ẩn dụ rất độc đáo. Nemo không ở lại với cha hay đuổi theo đoàn tàu của mẹ, câu băng qua con đường mà trước kia chưa từng ở đó để tiến sâu vào cánh rừng, tìm một chiếc lá nhỏ rồi thổi nó cuốn đi như một sự chờ đợi vào định mệnh. “Every Path is The Right Path. Everything could have been everything else and it will have just as much meaning.” Thông điệp chẳng phải quá rõ ràng rồi sao: “Hãy tận hưởng trọn vẹn cuộc sống mà mình đang có”.

Tựu chung lại, Mr Nobody chắc chắn không phải một bộ phim dành cho mọi khán giả. Có người yêu thích, có người cảm thấy vô vị. Điều này không khó hiểu khi điện ảnh từ trước tới nay vẫn được coi là môn nghệ thuật thứ bảy, mà nghệ thuật thì luôn bị đánh giá chủ quan. Nhưng tôi tin rằng với công sức ấp ủ mười mấy năm trời, đứa con tinh thần của đạo diễn Jaco Van Dormael xứng đáng nằm trong danh sách phim nên xem thử của bạn. Hãy mở nó vào một ngày nắng, một ngày mưa, hay đơn thuần khi cảm thấy mệt mỏi trước một cuộc sống bộn bề hay bế tắc. Vì biết đâu khi đặt cả cảm xúc và tâm hồn vào đó, thế giới dưới đôi mắt của bạn sẽ chẳng như lúc ban đầu, nó thú vị và nhẹ nhàng hơn.

 

 

Quên mật khẩu

Đăng Ký