Đạo diễn Síu Phạm: Sự tách biệt và tính phi nhân trong từng tác phẩm

Nhân Vật Thế Giới Điện Ảnh

“Công việc làm phim vừa mang tính cách tác giả, vừa mang tính cách thử nghiệm vì tôi không phải làm những bộ phim có chi phí cao. Mình khai thác và nói lên những cái mình có. Đằng sau một bộ phim mình làm ra còn có lý tưởng, vấn đề là làm sao để khán giả nghĩ về điều đó, nghĩ nhiều hơn mình nghĩ là điều tốt.” – Đạo diễn Síu Phạm.

Nhu cầu tự ý thức và suy tư về những khả năng có thể xảy ra trong một tác phẩm đóng góp một phần quan trọng trong việc mở đường và khai phá ý nghĩa thực sự của tác phẩm đó. Đó là cách tác phẩm tác động tới khán giả. Ngược lại, xu hướng phê bình lại là con đường để khán giả tác động ngược lại và hoàn thiện cho tác phẩm.

Sự tác động qua lại giữa tác phẩm (hay ở đây chính là tính cách, tư tưởng của nhà làm phim) và khán giả là cầu nối để điện ảnh mở rộng khả năng biểu đạt, cũng như thể nghiệm với những loại hình nghệ thuật khác.

Đạo diễn Vương Gia Vệ từng nói: “Người làm phim không thể làm phim nếu không nghĩ đến công chúng, nhưng cũng không thể làm phim nếu chỉ nghĩ đến công chúng.” Bản thân điện ảnh đã chứa đựng giá trị trong từng khuôn hình với tính triết học và sự đa nghĩa. Chạy theo lối làm phim thương mại khiến cho sự thuần khiết vốn có của điện ảnh bị ảnh hưởng. Sự tác động trở lại của khán giả tới tác phẩm vấp phải những khó khăn. Khán giả trở nên lười chiêm nghiệm, giới hạn tư duy bị bó hẹp. Còn tác phẩm trở nên sáo rỗng khi đánh mất chính sự thể nghiệm của mình trong bản thân và các loại hình nghệ thuật đương đại khác.

Đạo diễn Síu Phạm

Chính điều đó đã tạo ra hàng loạt tác phẩm được đầu tư kinh phí lớn nhưng nội dung lại hời hợt như Avatar (2009), Pacific Rim (2013), Ready Player One (2018)… Giờ đây, thay vì tiếp nhận những tính cách – tư tưởng của nhà làm phim, khán giả chỉ còn tận hưởng một chiều về phía tác phẩm tác động tới mình. Những thể nghiệm mới, sáng tạo mới ngày càng hiếm hoi khi chính bản thân điện ảnh, vốn đã được tách riêng ra khỏi các loại hình nghệ thuật khác, lại đang nương theo những loại hình nghệ thuật vốn có là văn học để có thể tồn tại.

Những bộ phim của Síu Phạm là những bộ phim về phim với đề tài được dành cho chính bản thân nghệ thuật. Hầu hết trong phim của bà, điện ảnh trở nên độc lập, độc lập hoàn toàn mà không nương theo bất kỳ một loại hình nào văn học mang tính tự sự nào khác. Mối liên kết tự sự vốn có trong văn học bị xóa bỏ và không còn một cốt truyện rõ ràng. Bà hướng tới sự mơ hồ và chiêm nghiệm vốn tồn tại trong thơ ca và hội họa. Tổng thể cả tác phẩm, Síu Phạm cũng rất hạn chế việc “giải thích, giải nghĩa” nhân vật hay sự kiện mà đơn thuần chỉ kể lại một câu chuyện cho khán giả. Cả những điều có nghĩa và những điều vô nghĩa.

Tư tưởng này của Síu Phạm được thể hiện rất rõ trong bộ phim Căn phòng của mẹ (2013). Cảnh mở đầu phim, một chú hề (do Jean Luc- Mello, đồng thời là chồng của đạo diễn Síu Phạm, thủ vai) chui ra khỏi khuôn hình và nói với khán giả rằng: “Đừng hỏi điều này có nghĩa là gì?” Phá vỡ tính tự sự của văn học đã quá quen thuộc trong những tác phẩm điện ảnh để sử dụng thơ ca và hội họa, bà không phải người tạo ra giá trị thể nghiệm mới cho điện ảnh nhưng đã sử dụng những suy tư của mình và tạo ra sáng tạo mới, tránh xa lối mòn của điện ảnh đương đại.

Vượt qua những quy phạm về mặt không gian và thời gian, Síu Phạm liên tục làm gián đoạn những trục kết nối trong tác phẩm của mình để tổ hợp lại thành một mạch phim khiến khán giả phải suy tưởng và sử dụng quan hệ liên tưởng để chắp nối câu chuyện trở nên hoàn chỉnh. Trong tác phẩm Căn phòng của mẹ, cảnh quay một người hát rong cụt chân nhảy múa bên bờ sông được chuyển cảnh đột ngộtvà chèn những tiếng rè khi quay tòa tháp Bitexco Financial tại trung tâm Sài Gòn. Máy quay đang được đặt trung cảnh, đột ngột chuyển sang toàn cảnh với một góc máy thấp. Cảnh phim liên tục được cắt chuyển sang từng hàng xe đang chen chúc nhau trong giờ cao điểm của thành phố Sài Gòn và lại chuyển sang một cảnh một bà cụ đang lê lết từ nhà vệ sinh ra giường ngủ trong một căn phòng ẩm thấp, tối tăm. Tính không liên tục của không gian và sự đứt gãy về thời gian trong cảnh phim khiến khán giả cảm thấy bị choáng ngợp. Các trường đoạn phim được ngắt không theo trình tự, khônghoàn chỉnh, mà dựa trên vào cảm giác về âm thanh và tiết tấu để khiến cảnh phim bị dang dở và bỏ lửng.

Bằng những tiếng rè khi chuyển cảnh, Síu Phạm liên kết những câu chuyện với nhau bằng cách không liên kết chúng, chỉ để chúng tự hiện hữu và tồn tại. Người xem, bằng những âm thanh và tiếng động sẽ khơi gợi sự liên tưởng của mình với chính tác phẩm và tự vấn chính bản thân tác phẩm. Bản thân âm thanh trong Căn phòng của mẹ cũng trở thành một nhân vật (mà yếu tố này thường được coi là phi tự sự) và trở nên có linh hồn, cảm xúc, làm tan rã chính sự “có lý” mà ta thường theo đuổi.

Cảnh phim Căn phòng của mẹ

Nghệ thuật sắp đặt và nghệ thuật hình thể đươợc Síu Phạm sử dụng tối đa trong những tác phẩm của mình. Những hình ảnh ấy thể hiện lên chính suy nghĩ, những trăn trở về thời đại của bà. Trong cái chuếnh choáng của một tòa nhà cao chọc trời, trong sự hỗn loạn của những lớp người như đàn kiến, trong hình ảnh con búp bê tình dục bị mắc vào hàng rào, hay trong chính hình ảnh người mẹ bò lê lết trên nền đất bẩn thỉu và qua đời khi ăn một cục chocolate mà người con trai đem về, là một xã hội đã đang bị đầu độc và mất đi những cái riêng. Liên tục là sự châm biếm hài hước, xuyên suốt bộ phim là tòa nhà Bitexco cao chọc trời, người xem vừa cảm thấy căng thẳng mệt mỏi vì những tiếng rè, vừa cảm thấy ngột ngạt của vật chất.

Âm thanh không được tinh chỉnh, sự vô nghĩa trong từng hành động, mọi thứ đều quay cuồng ồn ào và vội vã. Con người tồn tại và hiện diện nhưng lại không phải trong hình dáng của con người. Con người trở thành những sản phẩm, những đồ dùng và chỉ là một hình ảnh mang ý nghĩa của sự tồn tại, nhưng không phải sự sống.

Trong cái thừa mứa và bành trướng của vật chất tồn tại trong tác phẩm Căn phòng của mẹ, con người chỉ hiện lên bằng bản năng tính dục và sự hời hợt trong lời nói mà thôi.

Cảnh phim Con đường lên núi

Có đôi lúc, Síu Phạm nghĩ về sự giải thoát, về khao khát giải thoát một kiếp người. Như ông Tây trong tác phẩm Con đường trên núi vui vẻ chấp nhận khi những giá trị vật chất quanh ông biến mất trong hành trình đi tìm cái chết. Cảnh gần cuối phim, ông Tây ngỡ tưởng mình đã hiểu được phong tục tập quán của vùng núi Việt Nam nên đã sắp đặt một cỗ quan tài rồi chui vào nằm bên trong cùng chai rượu Whisky, mỳ ống, bao cao su… như một cách phản kháng cuối cùng mà ông có thể chống lại thế giới vật chất. Ông Tây chết đi, mong tìm thấy sự giải thoát. Nhưng trong chính cái chết và sự giải thoát ấy, bản thân ông cũng hiểu sẽ không thoát khỏi xã hội vật chất này. Sự phản kháng cho đến những giây phút cuối cùng, khi ông đặt những thứ đồ dùng hàng ngày của xã hội xung quanh bản thân như muốn nói, cho dù không thể thoát khỏi xã hội này nhưng cũng không để những “độc tố” của xã hội xâm chiếm. Nghệ thuật đương đại được đem sắp đặt như một sự châm biếm, châm biếm về chính sự giải thoát mà Síu Phạm khao khát. Một thế giới tràn ngập sự ẩn dụ của tình trạng xã hội ngộ độc vật chất

Sự lạnh lùng, cô đơn, thấm đẫm nối buồn trong từng cảnh quay, từng nhân vật được Síu Phạm xây dựng bằng sự hài hước. Sự đối lập ấy khiến cho cảm giác phi nhân của giá trị vật chất càng được tăng lên và lan tỏa trong tác phẩm, để rồi rất nhẹ nhàng đi vào từng khán giả, để họ tự vấn lương tâm mình.

“Two years he walks the earth. No phone, no pool, no pets, no cigarettes. Ultimate freedom. An extremist. An aesthetic voyager whose home is the road. Escaped from Atlanta. Thou shalt not return, 'cause "the West is the best." And now after two rambling years comes the final and greatest adventure. The climactic battle to kill the false being within and victoriously conclude the spiritual pilgrimage. Ten days and nights of freight trains and hitchhiking bring him to the Great White North. No longer to be poisoned by civilization he flees, and walks alone upon the land to become lost in the wild. --Alexander Supertramp, May 1992” ― Christopher McCandless