Tiểu Thuyết, Kịch Và Phim Chuyển Thể: Những Góc Nhìn Riêng

Góc Nhìn Điện Ảnh

Văn học, kịch và điện ảnh, vẫn cần đứng độc lập và đánh giá theo những góc độ riêng biệt. Ở chiều ngược lại, nếu chúng ta chỉ nghĩ rằng phim chuyển thể là một “mô phỏng” của tiểu thuyết, hay là một “vở kịch kéo dài” thì sẽ khó cảm nhận hết cái hay mà điện ảnh mang lại, và sẽ tạo ra thế bất công cho cả các bên.

Kể từ khi anh em Lumiere phát minh ra chiếc cinematographe vào năm 1985, ngôn ngữ điện ảnh bắt đầu có một hình thái và chỗ đứng mới, biệt lập hơn sau 100 năm phát triển. Điện ảnh không còn phụ thuộc nhiều vào kịch Broadway hoặc tiểu thuyết như nhiều người lầm tưởng nữa. Trong điện ảnh, các frames cận ảnh lột tả cảm xúc chi tiết và tế nhị để người xem sẽ phần nào đồng cảm với hoàn cảnh của nhân vật. Một cách rõ nét hơn, người xem đôi khi sẽ sống cùng nhân vật trong cùng bối cảnh đó, nhờ vào những khung hình lộng lẫy và chân thực, theo thời lượng cho phép và phù hợp của một bộ phim. Điện ảnh đã bước sang một thời kỳ mới, người xem phim có thể cảm nhận một diễn biến tâm lý, suy nghĩ của nhân vật qua từng khóe mắt khi sắp khóc, hoặc biểu cảm của nụ cười, các chuyển động của cơ thể, dáng ngồi, phong thái khi di chuyển… Trong khi đó, với cùng khoảng thời gian, một vở kịch lại gánh nhiều trọng trách nặng nề về diễn xuất, phối cảnh, kịch bản chỉ được phép chọn một vài phân cảnh trọng tâm để các diễn viên sân khấu thể hiện tài năng diễn xuất nội tâm, giọng ca (nếu có) và độ trau chuốt về ngôn từ. Dưới sự ảnh hưởng của kịch Broadway, những bộ phim ra đời vào khoàng đầu thế kỷ 20 vẫn một phần nào đó chịu ảnh hưởng từ lối diễn cường điệu, khoa trương và từ ngữ bóng bẩy. Dù lúc ấy, với sự can thiệp của kỹ thuật, phim vẫn chỉ được cho là những phần chuyển cảnh (scène) nhanh hơn và rộng hơn so với kịch.

Nhưng đã từ lâu, phim không còn là kịch được nối dài nữa, cách diễn cường điệu trong phim với lời thoại dài và thơ ca đã không còn hợp thời. Ngày nay, người ta ca ngợi đến phong cách Method Acting nhiều hơn, và đòi hỏi nhiều hơn về khả năng diễn xuất bậc tài của các diễn viên, cách hóa thân tuyệt đối vào nhân vật. Chẳng hạn như gã Stanley Kowalski trong vở kịch nổi tiếng Chuyến tàu mang tên dục vọng (A streetcar named desire – Tennesse Williams) của Marlon Brando, được công diễn nhiều lần từ sân khấu kịch Broadway cho đến khi chuyển thể trên màn ảnh rộng. Khả năng nhập vai xuất thần trong vai diễn đầu tiên của ông, một gã lưu manh, cục súc, thực dụng và hoang dại. Một vai diễn để lại ấn tượng sâu đậm vào những năm 50, đánh dấu bước chuyển hướng sang lĩnh vực điện ảnh của Marlon. Nhưng dù ông bước ra từ vở kịch cùng tên, thì lối diễn xuất của Marlon trong bản điện ảnh cũng rất riêng và đậm chất cine. Thoát ra khỏi những quy luật diễn xuất của kịch, điện ảnh dần đã có chỗ đứng và phát triển độc lập, mạnh mẽ cho đến ngày nay.

Đó là kịch nói, thế còn văn chương?

Ngôn ngữ của điện ảnh, mà cụ thể là màu sắc, âm thanh, hình ảnh, những chuyển động… là mẫu số chung tối thiểu nhất mà ai cũng có thể tiếp nhận được. Trong khi văn chương thì không phải quốc gia nào cũng có thể cùng đọc chung một thứ tiếng. Tưởng tượng, suy ngẫm và giải mã thông điệp là những điều mà tiểu thuyết muốn gợi mở, thì điện ảnh, dưới con mắt (có phần cá nhân và cực đoan) của đạo diễn thì nó sẽ phơi bày lời giải dành cho tác phẩm đó. Nhưng bởi vì người đọc, trong đó có đạo diễn/ biên kịch sẽ có những cách nhìn nhận khác nhau, không thể nào có cùng một hệ tư tưởng để đối chiếu một nguyên tác, sẽ rất khó để đưa ra những góc nhìn nhận tương đồng, thế nên mới có những tranh cãi không dứt về tiểu thuyết và phim chuyển thể. Thế nhưng, liệu đâu là điểm tựa để những người trong cuộc có những tranh luận mở, đưa vấn đề đến một chiều hướng mới mẻ và phát triển hơn, đó chính là điều mà chúng ta đang cần, trong đó có người viết bài này.

Kỳ thực, theo tâm lý xem phim thông thường, có không ít người (và trong đó có tôi) cũng không tránh khỏi những nhận định phiến diện nhằm so sánh giữa phim và tiểu thuyết gốc (trong trường hợp chúng ta đã đọc tác phẩm đó). Nhưng bạn biết đấy, mọi sự so sánh đều là sự bất công, đặc biệt là với những yếu tố vô lượng không thể đo đếm thông thường. Văn chương, và cụ thể hơn là tiểu thuyết luôn có một chỗ đứng riêng biệt, vững chắc và lâu bền. Tiểu thuyết là câu chuyện kể được xây dựng bởi từ ngữ, nhờ đó mà tính biểu đạt qua màu sắc tư tưởng mang một tầm vóc khác, không thể so sánh với bất kỳ loại hình nào, kể cả khi đó là một bộ phim chuyển thể. Nhưng có thể nói, từ văn chương, kịch và điện ảnh đã có bước đệm đầu tiên để hình thành và thay đổi không ngừng. Kể từ con người ta biết kể chuyện, để hấp dẫn và lôi cuốn người nghe hơn, người kể đã kết hợp một số cử chỉ, điệu bộ mô tả các nhân vật, đó là tiền thân của kịch nói. Thế nhưng, chính vì tính tương tác đa chiều, bộ môn kịch nói dần chiếm lĩnh và trở thành món ăn tinh thần ưa chuộng của nhiều người ở mọi tầng lớp và khu vực sống.

Còn điện ảnh, dù ra đời sau nhưng lại nhanh chóng “sưu tầm” những tinh hoa của văn chương để làm giàu cho kho tàng kịch bản, chẳng hạn như Cuốn theo chiều gió (Margaret Mitchell – 1937/ Phim: 1939), Sông Đông êm đềm (Mikhail Aleksandrovich Sholokhov – 1928/ Phim: 1958), Tiếng chim hót trong bụi mận gai (Colleen McCulough – 1977/ Phim: 1983), Đồi gió hú (Emily Bronte – 1897/ Phim: 1939), Bố già (Mario Puzo – 1969/ Phim: 1972).… và còn rất nhiều bộ phim được chuyển thể thành công khác, từ kinh điển cho đến đương đại. Tuy nhiên, sự thành công quá lớn của tác phẩm văn học chính là đối trọng của bộ phim chuyển thể, tạo ra những thách thức lớn cho người làm phim cần phải vượt qua. Và với một bộ đôi biên kịch – đạo diễn tài năng, họ sẽ không chỉ vượt qua mà còn tạo ra thế đứng mang một tầm cao tương đương, hoặc hơn. Đạo diễn Trương Nghệ Mưu từng nói: “Một bộ phim hay không thể tách rời khỏi tiểu thuyết hay, đó là quan điểm mà tôi luôn kiên trì”. Vì thế những bộ phim của ông đa phần được chuyển thể từ văn học sang đều đạt được những thành công không nhỏ.

Đối với tôi, sau khi bộ phim kết thúc mà không để lại bất kỳ giọt cảm xúc nào thì sẽ rất khó để nghĩ đến điều gì tiếp theo, như kịch bản chuyển thể có tôn trọng tiểu thuyết hay không, diễn xuất thế nào, cách giải quyết vấn đề ra sao… Đơn cử như phim chuyển thể Life of Pi của đạo diễn Lý An vào năm 2012, trong khi tiểu thuyết của Yann Martel xuất sắc và đọng lại cho tôi nhiều luồng suy ngẫm về tôn giáo, về lòng dũng cảm và cách thích nghi với số phận ra sao, thì bộ phim hoàn toàn lại chẳng đem đến mảy may một ít suy niệm nào, các cảnh quay dù rất ước lệ nhưng dựa dẫm quá nhiều vào kỹ thuật, kỹ xảo nhiều đến mức giả tạo. Khi phim chuyển thể, không ai đòi hỏi đội ngũ biên kịch phải giữ y nguyên tác phẩm, nhưng tối thiểu nhất thì thông điệp và bản chất nội dung của câu chuyện cũng nên được tô đậm. Có một câu chuyện hay đã nằm trong tay, nhưng điều đó chưa hẳn là chúng ta sẽ có một bộ phim cũng hay không kém. Ở đây, tôi đang không có ý so sánh, mà chỉ là để thể hiện niềm mong mỏi của một người xem phim bình thường, nội dung và cách kể chuyện vẫn là điều mà tôi trông đợi nhất ở các tác phẩm điện ảnh.

Có một điều khó khăn đối với những ai đã từng đọc truyện trước khi xem phim chuyển thể, đó là trong đầu họ đã hình thành sẵn một “kịch bản chuyển thể” theo góc nhìn, cảm quan và kinh nghiệm của riêng mình. Đó có thể là một điểm hay để chúng ta xem phim của một người đọc sách khác, có thêm cách nhìn nhận mới, cách diễn giải mới để tham khảo. Nhưng trong trường hợp trí tưởng tượng của người xem sa đà vào “cái tôi” quá mạnh, khiến cho chúng ta từ chối cách thể hiện của người khác (mà cụ thể là ekip làm phim) thì chắc chắn sẽ đi đến kết luận: Phim chuyển thể không bám sát tiểu thuyết gốc, hoặc phim quá dở so với tiểu thuyết… Chính vì chúng ta vẫn thường hay tìm kiếm điểm giống và khác nhau, hoặc bản chất của tác phẩm văn chương đó trong bộ phim chuyển thể, nhưng lại quên mất một điều, bộ phim ấy đang được biểu hiện ở một hình thái khác, ngôn ngữ khác, và đó chỉ là cảm quan bằng hình ảnh của một trong số hàng nghìn người đã cùng đọc tác phẩm đó mà thôi.

Dẫu sao thì, dù sinh sau đẻ muộn hàng trăm năm, nhưng điện ảnh vẫn có một chỗ đứng độc lập so với các “tổ phụ”, nhờ vào tính phổ biến và cái “không khoảng cách” của nó. Điện ảnh, mang một sứ mạng khả thi để kết nối nhiều người, đến từ nhiều quốc gia khác nhau, cùng tham gia vào công cuộc phát triển ngôn ngữ, giúp khai mở tư tưởng và làm giàu cho tâm hồn nhân loại.

Văn học, kịch và điện ảnh, vẫn cần đứng độc lập và đánh giá theo những góc độ riêng biệt. Ở chiều ngược lại, nếu chúng ta chỉ nghĩ rằng phim chuyển thể là một “mô phỏng” của tiểu thuyết, hay là một “vở kịch kéo dài” thì sẽ khó cảm nhận hết cái hay mà điện ảnh mang lại, và sẽ tạo ra thế bất công cho cả các bên.

Cuối cùng, tôi vẫn thích cách suy nghĩ của bạn tôi, đồng tác giả 35mm: hãy để cho đầu óc tinh khôi hoàn toàn khi chúng ta bắt đầu với một bộ phim.

"Một trong những điều tôi không thể làm quen với tuổi trẻ của tôi là sự khác biệt mà tôi tìm thấy giữa cuộc sống và văn học" (James Joyce)

Quên mật khẩu

Đăng Ký