Nền Điện Ảnh Luôn Gây Sửng Sốt

Góc Nhìn Điện Ảnh

Năm 2012, bộ phim A Separation (Cuộc chia ly) chiến thắng vang dội tại Oscar và khẳng định sức sống mãnh liệt của điện ảnh Iran. Cả thế giới gọi đó là một nền điện ảnh “luôn gây sửng sốt”, cả về chất lượng, tính lay động của tác phẩm, cũng như nội lực, sức chiến đấu kỳ lạ của những người làm nên chúng.

Điều đáng nói là môi trường làm phim ở Iran hết sức ngặt nghèo, đặt trong sự kiểm soát gắt gao của chính phủ và tôn giáo, nơi các đạo diễn vào tù như cơm bữa, kinh phí và công nghệ hạn hẹp, lại chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ và ghi dấu ấn đậm nét của những bộ phim phê phán hiện thực.

Một trong những đạo diễn nổi tiếng và cống hiến nhiều nhất của Iran, Jafar Panahi, lại chính là kẻ cô đơn trên đất nước mình. Các tác phẩm của ông thường đứng về người phụ nữ trong xã hội Hồi giáo, cảm thương cho thân phận, sự bất công họ phải chịu đựng. Trong số đó có Offside (Việt vị, 2006), kể về một nhóm phụ nữ muốn xem thể thao nhưng bị gạt ra ngoài lề, chỉ vì là phái nữ. Phim giành giải Gấu Bạc LHP Berlin, nhưng Jafar bị chính quyền kết án 6 năm tù giam và 20 năm không được quay phim hay sáng tác.

Offside 2006

Cảnh phim Offside

.Nhưng đó là điều bình thường ở đất nước này, khi hầu hết trí thức lớn ở Iran từng phải đi tù. Họ gọi “nhà tù là trường học”. Điện ảnh, một trong những phương tiện có sức ảnh hưởng nhất, không nằm ngoài sự kiểm duyệt gắt gao của chính quyền Hồi Giáo. Luật điện ảnh ở Iran qui định chặt chẽ, không có cảnh bạo lực, sex, ma túy, lạm dụng trẻ em… không đả kích và tác động tiêu cực đến giới cầm quyền. Các phương tiện truyền thông chịu sự quản lý trực tiếp và gián tiếp của nhà nước.

Ở đây, các nhà làm phim có thể bị tống vào tù ngay lập tức, thậm chí bị trục xuất khỏi đất nước, tùy theo mức độ vi phạm. Sự tự do sáng tạo là điều xa xỉ.

Ngoài lưỡi kéo kiểm duyệt khắt khe, giới làm phim Iran còn phải sống với kinh phí nhỏ giọt. Iran vẫn là một nước nghèo, bất chấp nguồn thu đáng kể từ dầu mỏ. Cấm vận kinh tế từ Mỹ và các nước phương Tây đang đẩy mức lạm phát lên cao, nền kinh tế lâm vào suy thoái. Hơn 9 triệu người dân sống dưới mức nghèo khổ, thu nhập trung bình dưới 70 USD một tháng. Lượng người thất nghiệp ngày càng tăng.

Dễ hiểu khi giới điện ảnh luôn gặp khó khăn trong việc tìm kinh phí tài trợ và sản xuất phim. Chính vì thế, các tác phẩm luôn được thực hiện với kinh phí thấp và kỹ thuật hạn chế.

Điều kiện hoạt động ngặt nghèo này, chủ yếu về chính trị, đã dẫn đến nhiều mất mát đáng tiếc. Điển hình là một trong những nhà làm phim xuất sắc nhất Iran, Mohsen Makhmalbaf, đã chuyển tới Paris sinh sống và quyết định từ bỏ quốc tịch sau cuộc bầu cử Tổng thống năm 2005. Ông là đạo diễn của Kandahar (2001), bộ phim gây tiếng vang lớn mô tả cuộc đời bi thảm của phụ nữ Afghanistan dưới chế độ Talisban.

Trong khi ấy, những nhà làm phim bám trụ trong nước phải đối mặt với nhiều rủi ro. Có trường hợp như Mohammad Rasoulof, được LHP Cannes vinh danh trong khi bản thân đang ngồi sau song sắt nhà tù.

Film still from "Kandahar" to be featured at the 2002 Wisconsin Film Festival, April 4-7, 2002. Used with permission by: UW-Madison University Communications 608/262-0067 Photo by: courtesy Wisconsin Film Festival Date: 02/02 File#: scan provided

Kandahar – bộ phim miêu tả số phận phụ nữ dưới chế độ Taliban

Tuy nhiên, bối cảnh tưởng chừng bóp nghẹt sức sáng tạo ấy, lại là tiền đề cho một nền điện ảnh mạnh mẽ và có nội lực nhất khu vực và thế giới. Sự thiếu thốn tiền bạc hay kiểm duyệt khắt khe, không hề giết chết lòng đam mê, mà lại thổi bùng nó lên thành ngọn lửa và thúc đẩy các đạo diễn, những nhà làm phim, cho ra đời những tác phẩm giá trị.

Không phải chờ đến khi A Separation được vinh danh, thế giới mới công nhận thế đứng vững vàng của điện ảnh Iran. Trước đó, Children Of Heaven (Những đứa trẻ thiên đường, 1997) cũng đã được xướng lên tại nhà hát Kodak, dù chỉ dừng lại ở mức đề cử. Bộ phim xúc động và giản dị này kể về hai anh em nhà nghèo dùng chung một đôi giày đến lớp. Nhưng lại nói lên được hiện thực nghèo khó của cả một tầng lớp người dân, đủ sức lấy nước mắt, lay động con tim khán giả, và vẽ ra cho họ thấy một góc nhỏ của bức tranh đời sống Iran thời đó.

Bắt đầu từ cuộc cách mạng điện ảnh “làn sóng mới” năm 1969, khi bộ phim The Cow (Con bò cái), đạo diễn bởi Darius Mehrjui ra mắt khán giả. Kể từ đó, các thế hệ đạo diễn kế cận liên tục cho ra đời các tác phẩm giá trị, bất chấp việc bị tống giam hoặc trục xuất.

Children of heaven

Cảnh phim Children Of Heaven, phim được đề cử Oscar năm 1997

Với kinh phí eo hẹp, các nhà làm phim tập trung hơn vào nội dung, diễn xuất, cách dẫn truyện và thể hiện mới lạ. Những tác phẩm kể về con người bình thường, dung dị trong kỹ thuật, dàn dựng không tốn kém, nhưng xoáy sâu vào tâm lý, thể hiện cuộc sống và những vấn đề nhức nhối, đặt cùng diễn xuất tinh tế của diễn viên, lối quay phim sáng tạo và sử dụng nhiều hình ảnh đậm chất nghệ thuật, tính triết lý sâu sắc, đã hình thành nên một nền điện ảnh không thể nhầm lẫn.

Những bộ phim Iran thường là nhân vật chính trong các LHP Quốc tế, dù cho có bị hắt hủi tại quê nhà. Không thể kể hết những bộ phim xuất sắc đã ghi dấu mạnh mẽ trong lòng khán giả quốc tế: The Wind Will Carry Us (Gió cuốn chúng ta đi), The Blackboard (Chiếc bảng đen), About Elly (Về Elly), Turtles Can Fly (Rùa có thể bay)… Khán giả buộc phải đắm mình vào từng chi tiết, từng hình ảnh ẩn dụ, để có thể cảm thấy và thấm thía cái hay của phim.

Và chưa bao giờ điện ảnh Iran hết làm người xem ngạc nhiên về sức mạnh của thông điệp ẩn dấu sau những khung hình.

Thành công của điện ảnh Iran đã chứng minh một điều rằng, giá trị một bộ phim phụ thuộc vào con người, chứ không phải tiền bạc. Và sức sống mãnh liệt ấy gắn liền với những thân phận gần gũi nhất, những người dân bình thường nhất với nỗi lo của họ, đấu tranh cho hiện thực và phản ánh hiện thực. Đạo diễn Đặng Nhật Minh từng thẳng thắn bày tỏ: “Tôi rất ngưỡng mộ điện ảnh Iran. Họ biết cách kể cho thế giới nghe những câu chuyện rất đỗi đời thường của họ một cách hay, hấp dẫn và lạ.”

Để trở lại với vấn đề muôn thưở của điện ảnh Việt, vốn ngày càng thị trường hóa và thiếu đi những tác phẩm nghệ thuật thật sự. Họ, những nhà làm phim ở một đất nước đầy cản trở và hiểm nguy, đã trả lời thay cho những lời biện bạch về thiếu kinh phí, hạn chế về kỹ thuật, hay thiếu đi truyền thống.

Phim Việt ngày càng xa rời hiện thực, xa rời những con người bình dị với những sự kiện sát sao và đầy tác động, vốn là chất liệu tuyệt vời cho điện ảnh. Nói như đạo diễn Đặng Nhật Minh, là thiếu đi “cái tâm” và “cái tài” của đạo diễn. Nhưng trên hết, một thế hệ đạo diễn mới thiếu đi lòng dũng cảm. Bằng lòng với việc tạo ra những sản phẩm méo mó nhưng an toàn, hơn là dấn thân vào con đường làm nghệ thuật thực sự đầy thách thức.

Jafar Panahi

Đạo diễn Jafar Panahi

Đến khi nào, nền điện ảnh một quốc gia có thể sản sinh ra những đạo diễn như Jafar Panahi, mới có thể mong mỏi vào một cuộc cách mạng và sự phát triển thật sự. Đó cũng là lý do duy nhất khiến Iran trở thành một cường quốc điện ảnh trên thế giới.

Trong lá thư ngỏ gửi đến LHP Berlin từ nhà tù, ông viết: “Người ta có thể cấm tôi sáng tác hay quay phim trong 20 năm nhưng họ sẽ không bao giờ ngăn được một điều: Tôi sẽ tiếp tục ôm ấp những giấc mơ, nuôi dưỡng những ý tưởng ở trong tâm trí. Bởi vì một ngày nào đó khi lệnh cấm không còn thì tôi sẽ dùng những ý tưởng đó để quay phim, viết truyện về hòa bình và tình người trên đất nước tôi”.

Quên mật khẩu

Đăng Ký