Nghệ thuật thứ 8

Blog

Ngày 18 tháng 3 năm 2014

Không biết đã bao lần tôi phải dừng lại, giữa một chương truyện, để tận hưởng cảm xúc tuyệt vời này. Chỉ là những bức tranh tĩnh, nhưng trong tâm trí tôi, là những cảnh phim quay chậm theo kiểu slow motion, bắt lấy từng ánh mắt nhân vật, từng cảm xúc, rồi dừng hẳn lại đúng lúc đẹp đẽ nhất, mãi mãi.

Lần gần nhất là Attack on Titan, chương 50, khi Mikasa và Eren lâm vào đường cùng và bất lực trước cái chết. Thời gian ngừng lại ngay giây phút đó, khi Mikasa nói lời cảm ơn về chiếc khăn mà Eren quấn cho cô ngày bé. Đây là bộ manga khiến tôi chìm đắm hoàn toàn, như đang sống trong một thế giới khác, và sững sờ biết bao lần, hầu hết đều là cảnh của Mikasa. “Thế giới này tàn nhẫn, và tươi đẹp”, chính từ giây phút đó, tôi biết rằng mình sẽ là fan của bộ truyện này. Và sau đó nữa, lý do để Mikasa chiến đấu trở lại sau khi định buông xuôi vì Eren đã chết, “tớ không thể chết, bởi vì, nếu tớ phải chết, tớ sẽ không thể nhớ đến cậu được nữa”. Tôi không thể kìm lòng trước một lý do đẹp đến thế. Chỉ để nhớ đến một ai đó cũng là một điều xứng đáng để bám víu vào sự sống, tôi không thể tìm thấy một lời lẽ nào xúc động hơn trong cảnh đó.

Ngoài phim ảnh, thứ làm tôi rơi nước mắt nhiều nhất là truyện tranh. Bắt đầu có lẽ là từ “7 seeds”, một buổi tối 5 năm trước ở ký túc xá khu học quân sự. Bọn tôi đã đến giờ đi ngủ, nhưng thường thì chỉ đóng cửa ngoài thôi, còn bên trong tụi nó sẽ tìm trò chơi, đánh bài hoặc đọc sách. Bạn tôi có hai quyển để trên cạnh giường. Tôi không có cảm tình lắm với nét vẽ quá nữ tính, nhưng vẫn cầm vì không biết làm gì hơn, rồi đọc. Tập đầu tiên chưa có gì, nhưng đến tập thứ hai, tôi không thể dừng được. Sau kỳ quân sự, tôi mượn bạn những tập còn lại. Cho đến nay, “7 seeds” là bộ truyện khiến tôi khóc nhiều nhất, chuyện về đội Hạ B, đội mùa Đông, cho đến Long Cung… tôi ngạc nhiên về lượng kiến thức khổng lồ, độ sâu sắc, tính triết lý mà một bộ truyện tranh có thể hàm chứa.

Tôi thay đổi hoàn toàn quan niệm của mình về truyện tranh từ đó, không còn là một thể loại giải trí đơn thuần, mà tìm hiểu một cách nghiêm túc và có chủ đích hơn.

Và tôi tìm thấy những kho báu thật sự. Như Gantz, từ khởi đầu là một bộ truyện tranh chiến đấu kinh dị, máu me và hơi khiêu dâm, đã trở thành một câu chuyện về tình yêu, về nhân sinh xúc động, pha lẫn những giả thuyết sâu sắc về sự sống và cái chết, về ý nghĩa sự tồn tại, giá trị của sự tồn tại, mà tôi không thể tìm thấy ở bất kỳ đâu khác. Dù kết thúc có phần đáng thất vọng, Gantz vẫn là bộ truyện tranh dạy tôi nhiều bài học nhất về bản chất tình yêu, tình cảm con người, và tìm thấy sự đồng cảm ở nỗi cô đơn.

Nhưng nếu nói đến đỉnh cao của triết lý, thì phải là “Phoenix” của ông tổ Manga Nhật Osamu Tezuka, tác giả “Bác sĩ quái dị” nổi tiếng. Tôi từng đọc được vài tập hồi học lớp 8, và khi nhận ra đó là một bộ manga kinh điển và đáng xem, tôi tìm kiếm khắp mọi nơi để có đủ bộ. Sau nhiều nỗ lực, cuối cùng có một cửa hàng manga nhỏ ở đường Trần Quang Diệu có bán, không phải bản gốc mà được người ta photo rồi dán lại thành cuốn, hình ảnh chỗ rõ chỗ mất, may mà giấy còn trắng sáng. Đêm hôm đó, tôi trải qua một cuộc du hành kỳ lạ vào vũ trụ tư duy của Tezuka, từ quá khứ khi con người mới hình thành, đến tương lai hàng vạn hàng tỉ năm sau, khi loài người tuyệt diệt và những giống loài mới lên thay, từ thế giới vi mô du hành qua các hành tinh, cho đến vũ trụ của các nguyên tử, phân tử, qua các kiếp luân hồi với giáo lý Phật giáo vốn rất phổ biến trong đời sống Nhật. Đó là một trong những đêm khó quên nhất trong đời, tôi hoàn toàn bị choáng ngợp trước chiều sâu tư duy của tác giả, một cái đầu vĩ đại với những giả thuyết hiện sinh đặc biệt và cách ông đưa những suy nghiệm ấy vào truyện tranh bằng các câu chuyện hấp dẫn với phong cách đặc trưng.

Truyện tranh trở thành niềm đam mê mới của tôi. Không có cảm giác nào thoải mái hơn là tìm thấy một bộ truyện hay, mở những bản nhạc không lời và trôi tuột vào đó, từ chương đầu tiên cho đến chương cuối cùng. Tôi trở thành một nhân vật, hoặc người sống trong những thế giới ấy. Trong những ngày say mê với từng trang truyện, thế giới thật vốn mờ ảo lại càng xa cách tôi hơn, tôi thấy mình như bước đi trong từng tranh vẽ, trở thành một phần trong đó, thậm chí các nhân vật, các cắt cảnh đáng nhớ ấy còn theo tôi trong từng giấc mơ. Tôi chỉ thoát ra trở lại khi câu chuyện đã hết, hoặc đột ngột dừng lại.

Trong quá trình tìm tòi và theo dõi nhiều bộ truyện, tôi nhận ra một vài điều. Có khá nhiều nét tương đồng giữa hình thức của truyện tranh và phim ảnh, cơ bản nhất là cách sắp xếp các khung hình. Nhờ đọc “Bakuman”, một bộ truyện nói về cuộc sống của chính các họa sĩ truyện tranh, từ tiếng Nhật là Mangaka, tôi hiểu thêm nhiều thứ mới mẻ, về bố cục khung tranh, về sức sống của chúng. Nếu phim ảnh là sự cắt ghép của các khung ảnh động, thì truyện tranh là tĩnh, nhưng đều có chung cách thức, đều là những góc cận, trung, xa, toàn cảnh, cả hai đều có cách để thêm vào kỹ xảo hay hiệu ứng để tạo ấn tượng, đều cần đến sự biểu cảm của nhân vật để đạt được sức thuyết phục, chỉ khác một bên nhờ đến diễn viên, bên kia là họa sĩ. Một bộ phim cũng có thể cắt ra thành các hình ảnh, thêm lời thoại vào để trở thành truyện tranh, tất nhiên, những hình ảnh trên trang truyện được làm chuyển động sẽ thành phim, là các anime tương ứng.

Điểm khác biệt rõ rệt nhất mà ai cũng nhận ra là sự thiếu hụt của âm nhạc, là điều khiến một người bạn của tôi yêu thích Anime hơn là Manga. Tôi thì ngược lại, tôi đã xem hết season 1 anime của Attack on Titan và mặc dù âm nhạc rất xuất sắc, và có những đoạn chiến đấu được đẩy lên cao trào rất hay bằng âm nhạc, vẫn không thể tạo nên cảm xúc như khi đọc truyện. Truyện tranh “thật” hơn đối với tôi, đó điều điều tôi nhận ra, và bù đắp đủ cho thiếu vắng giai điệu. Sự đóng đinh ở những khung ảnh tĩnh lại có tác dụng đóng đinh lại cảm xúc mỗi khi nó xuất hiện và rất hiệu quả, tôi không bị kéo ngay sang diễn tiến mới, mà được ở lại để nếm nó một cách trọn vẹn. Điều này phụ thuộc rất nhiều vào nét vẽ của tác giả, giống như tài nghệ một tay đạo diễn tài ba. Những họa sĩ giỏi biết cách thổi hồn vào nhân vật họ vẽ, không chỉ bằng câu chuyện tầng tầng lớp lớp bồi đắp, mà còn cách họ khắc họa những khoảnh khắc quan trọng nhất.

Sau cùng thì, phim ảnh, truyện tranh, tiểu thuyết… những thể loại nghệ thuật khác nhau, cũng chỉ là những cách thức khác nhau để làm cùng một điều duy nhất: thể hiện những câu chuyện, lồng ghép cảm xúc và truyền tải thông điệp. Sự khác biệt về tính chất của mỗi thể loại qui định lợi thế và nhược điểm của chúng. Phim ảnh được xem là toàn diện nhất, khi có sự phục vụ của hình ảnh và âm thanh và kỹ xảo, cùng với sự phát triển của dòng phim truyền hình, mở ra nhiều không gian hơn nữa để đi vào chi tiết hơn trong những câu chuyện cần thời lượng, dường như không có yếu điểm. Nhưng phim ảnh thì không có ngôn từ, như tiểu thuyết, để có thể tạo nên lớp lang tâm lý và tư duy của nhân vật, tự sự là một lựa chọn nhưng rất hạn chế, vì thế đọc sách mang đến cảm giác đầy đặn hơn. Với tôi, sách vẫn là loại hình đáp ứng đầy đủ nhất nhu cầu truyền đạt tư tưởng con người, vì được thể hiện bằng ngôn từ, và ngôn từ là nguồn gốc của tư duy. Mọi thứ đều bắt đầu từ ngôn từ, cả trí tưởng tượng và nhận thức hiện sinh, là lớp nền cho tất cả mọi thứ. Ngay cả những bộ phim câm cũng cần một kịch bản có chữ. Nhưng thực ra, những ranh giới chỉ là mong manh và còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Tôi không xem bất cứ loại hình nào vượt trội hay yếu thế hơn loại hình nào.

Vậy còn truyện tranh?

Lợi thế lớn nhất là thỏa mãn được trí tưởng tượng. Tranh vẽ, phần nào đó vượt trội hơn kỹ xảo điện ảnh một ngàn lần bởi tính tiện lợi. Những khung cảnh cần đến hàng triệu đôla cho hiệu ứng máy tính, thì chỉ cần một vài nét vẽ chắc tay và có nghề. Vì thế, địa hạt mênh mông nhất của truyện tranh là giả tưởng, xây dựng những thế giới rộng lớn và chi tiết, biến nó thành có thật. Lợi thế thứ hai là không gian và thời lượng, các họa sĩ nổi tiếng với những bộ truyện ăn khách có thể kéo dài công việc của mình đến hàng chục năm. Một họa sĩ chỉ sống bằng một bộ truyện duy nhất không hiếm, vẽ liền hơn 10 năm càng không hiếm. Mỗi tuần hoặc hai tuần, hoặc một tháng một chương, có duy trì công việc của mình đến khi nào họ thấy đủ, hoặc buộc dừng lại bởi doanh số bán ra xuống thấp hoặc rating giảm. Ở Nhật, một bộ truyện chỉ dừng lại bởi hai lý do đó, tác giả tự ý dừng hoặc bị ép phải kết thúc “non”. Vì vậy, một trong những tiêu chí lựa chọn một bộ truyện là nhìn vào số chương. Những bộ truyện càng có nhiều chương, trên 200 hoặc 300 chương chắc chắn là có giá trị, bởi nếu dở thì nó đã bị hạ bệ và chết nghẻo từ đầu rồi. Có thể thích hoặc không, nhưng đó là những bộ được phần đông bạn đọc yêu quí.

Tiền lương của mỗi họa sĩ phụ thuộc vào số lượng bản in, vì thế, một bộ truyện càng được yêu thích họ càng giàu có. Oda Eiichiro, tác giả của bộ One Piece, kiếm được 2 tỉ Yên (khoảng 24 triệu đôla) một năm, ngang bằng với những vận động viên được trả lương cao nhất thế giới. Tất nhiên các họa sĩ khác không được nhiều thế, nhưng đủ để họ tập trung hoàn toàn vào việc sáng tác. Đó là điều tiên quyết, các họa sĩ phải giữ được cảm hứng của mình, không bị chi phối bởi các điều kiện ngoại cảnh, thì mới đáp ứng được chất lượng tác phẩm. Điều này khiến cuộc sống riêng của họ khá khép kín, trái với các ngôi sao giải trí, tiểu thuyết gia hay đạo diễn. Hiếm khi người ta thấy các họa sĩ truyện tranh xuất hiện trước ống kín truyền hình, thậm chí tìm hình ảnh của họ trên internet cũng là điều khó khăn. Cuộc sống của họ chỉ xoay quanh việc hoàn thành bản thảo đúng hạn, một tuần một chương chừng 15 đến 20 trang giấy, nghe có vẻ dễ dàng nhưng cực kỳ vất vả, bao gồm nhiều công đoạn: thảo luận nội dung với biên tập, tìm tư liệu, vẽ bản nháp, chỉnh sửa, vẽ bản chính, tô bóng và màu… vì thế mỗi họa sĩ có từ 3 đến 5 trợ lý giúp các việc lặt vặt. Rất nhiều tác giả nổi tiếng đều xuất thân từ công việc trợ lý này, như Oda, ông từng làm trợ lý cho Nobuhiro Watsuki, tác giả của bộ Rurouni Kenshine, một manga kiếm đạo kinh điển của Nhật.

Nhờ có được không gian và thời lượng rộng rãi, nên truyện tranh có đủ điều kiện để  tạo nên những thế giới rộng lớn. Thế giới hải tặc, thế giới nhẫn giả, thế giới linh hồn, pháp sư, chiến quốc, samurai, thiên đường – địa ngục.. với đầy đủ lịch sử, địa điểm được xây dựng rõ ràng, chi tiết. Mỗi bộ truyện tranh là một thế giới riêng. Tôi đặc biệt yêu thích những bộ manga về lịch sử, như “Thiếu niên Vương”, “Hỏa Phụng Liêu Nguyên” hay gần đây nhất là “Kingdom”, không gian truyện tranh đủ sức để truyền tải chất bi tráng cần có, chất sử thi cần có. Tôi rất khâm phục những tác giả viết truyện lịch sử, hư cấu từ những nhân vật có thật là điều rất khó khăn, huống gì tạo nên một câu chuyện hành trình – truyện lịch sử thường kể về hành trình của một nhân vật hay một nhóm nhân vật, để đạt được những mục tiêu vĩ đại – xúc động và bao trùm những ý nghĩa lớn lao xứng tầm. Chất tình cảm trong chiến đấu là điều tôi yêu thích nhất, sự hi sinh, tình bạn, tình đồng đội, trải qua giông tố sóng gầm, vẫn tin tưởng và hướng về nhau, đó là giá trị chỉ có trong những cuộc chiến. Như hình ảnh tôi lấy minh họa ở đầu entry, những khoảnh khắc lắng đọng trong chiến trận như thế này, bao giờ cũng dễ dàng khiến tôi xúc động mạnh mẽ.

Chắc chắn là không phải bộ truyện nào cũng hay. Sau khi đọc rất nhiều bộ truyện khác nhau, tôi có cách riêng của mình để chọn lựa những bộ truyện phù hợp ngay từ đầu. Đó là “góc nhìn tác giả”. Sau khi đọc “Bakuman”, tôi biết được cách thức các họa sĩ tạo nên kịch tính, cao trào, xây dựng những nhân vật đặc biệt để thu hút, khi ấy, chỉ những bộ truyện không mang đến cảm giác “tác giả” cho tôi – nghĩa là không khiến tôi mường tượng đến cảnh nhóm họa sĩ đang bàn tán, xây dựng chương này, chương kia, giống như một bộ phim tồi cắt ghép vụng về khiến người xem thấy rõ sự giả tạo – chỉ những bộ truyện như thế mới khiến tôi bị cuốn vào. Giống như bộ “Lớp học ám sát” vốn đang rất đình đám gần đây, hay “Sakamoto de suga?” đang làm mưa làm gió và cạnh tranh trực tiếp với “Attack on Titan”, dù rất hấp dẫn vẫn khiến tôi nhanh chóng chán ngán. Bởi vì cách các nhân vật hành động, các nhân vật mới xuất hiện, cách câu chuyện diễn ra, đều khiến tôi trở thành “tác giả”. Ừ, chúng ta phải tạo nên một nhân vật điên loạn ở đây, chúng ta phải cho thằng main này cười man trá ở đây, phải làm độc giả xúc động ở đây, chúng ta phải thế này, thế nọ, thế kia… thế là bộ truyện không còn tự nhiên và mất hết hứng thú với tôi. Tất nhiên mỗi họa sĩ sẽ có kỹ thuật riêng trong việc tạo cao trào và sức hút cho bộ truyện của họ, ví dụ như Gantz – đỉnh cao trong việc đề ra luật cho một trò chơi và liên tiếp tạo áp lực, nhưng chỉ những người làm điều đó một cách tự nhiên nhất, mới là những người giỏi nhất. “One Piece” gần đây cũng sa lầy vào việc này, kể từ sau trận chiến giải cứu Ace, không có một trận nào đủ hấp dẫn và giàu cảm xúc như trong quá khứ.

Tôi vẫn đang ở giữa chuyến phiêu lưu, và càng ngày càng tìm thấy nhiều điều tuyệt diệu hơn ở đây. Ngoài manga, dạo này một số truyện tranh đến từ Hàn Quốc (Manhwa) cũng có chất lượng khá tốt, như “Noblese”, “The dragon next door” hay “The Gamer”, trong số đó có Noblese là xứng tầm với những manga hàng đầu, đặc điểm chung của các truyện này là sự hài hước và lối vẽ tranh theo từng ô kéo dọc xuống rất lạ và phong cách, và luôn là truyện màu. Tôi không quan tâm lắm đến màu sắc, trắng đen vẫn là lựa chọn hàng đầu, một bạn yêu truyện tôi biết không thể đọc được truyện tranh có màu. Về mặt nào đó, tranh trắng đen gợi trí tưởng tượng và mang chất nghệ thuật nhiều hơn, nhưng với tôi thì ổn cả. Truyện từ Trung Quốc tôi ít đọc, gần như là không đọc, tôi không ưa những ô tranh miêu tả và các nhân vật kiếm hiệp không có tâm lý rõ rệt, tôi cũng không ưa cách chiến đấu trong đó, nhưng ít nhất họ có phong cách riêng. Gần đây, Việt Nam cũng có một vài bộ truyện đáng chú ý, như “Antidote”, tuy nét vẽ và phong cách sống sót giống hệt những bộ truyện Nhật Bản, hay “Next” – nội dung gần tương tự như “Bakuman”, kể về một cậu bạn với mơ ước trở thành họa sĩ truyện tranh. Lần trước đi siêu thị, tôi bắt gặp một bộ truyện hài đã quên tên, có nét vẽ thuần Việt hơn, nội dung chỉ xoay quanh những tình tiết hài hước trong cuộc sống, dù không đặc biệt nhưng đã ở mức ổn. Thực chất, rất khó để trở thành họa sĩ truyện tranh ở Việt Nam, vì nước ta không có một nền công nghiệp truyện tranh thực thụ, họa sĩ không thể sống chỉ bằng cách sáng tác 1 tuần 1 chapter (và cũng không có những tạp chí truyện tranh nổi trội để đăng kiếm lợi nhuận). Ngay cả việc xuất bản các bộ truyện vốn đã chất lượng sẵn cũng rất khó khăn, như “Gintama”, các nhóm dịch trên mạng liên tục phải kêu gọi độc giả mua truyện để ủng hộ, vì số lượng bán ra tuột dốc. Với các otaku thì đọc truyện trên mạng vẫn là lựa chọn số 1.

Tôi nghĩ rằng, một đất nước không có truyện tranh là một đất nước thiếu trí tưởng tượng. Không chỉ là thiếu đi một lĩnh vực nghệ thuật để phát triển và kiếm lợi nhuận, mà còn thiếu đi một kênh giải trí, giáo dục, một cách quảng bá hình ảnh, một bệ phóng để phát triển những tài năng và đào sâu tư duy – ở một góc độ nào đó, truyện tranh cung cấp rất nhiều lợi thế để tạo nên những câu chuyện sâu sắc nhất và tiết kiệm nhất, khi kinh phí bỏ ra gần như bằng 0, nhưng nơi chốn có thể vươn đến là vô cùng. Chỉ một ví dụ đơn giản, bao nhiêu đứa trẻ đã lớn lên cùng Đôrêmon và học được những bài học lớn đầu tiên trong đời ở đó, học cách giúp đỡ mọi người, sống yêu thương, học các bảo vệ bạn bè. Nhưng không chỉ có thế, Đôrêmon còn cổ vũ những đứa trẻ đó, đến nay bao nhiêu bảo bối của Mèo Ú đã biến thành sự thật dựa vào nguồn cảm hứng thơ bé ở đất nước hàng đầu về công nghệ này. Có thể rằng chúng ta chưa thể bay lên bầu trời bằng một chiếc chong chóng nhỏ bé, nhưng chiếc máy ảnh ghép hình mà Nôbita dùng để “bịp” đám bạn đi vòng quanh thế giới, chiếc máy thu phát tín hiệu từ rạp chiếu phim, chiếc điện thoại nối bằng ống dây, những con robot hiện đại… dần dần đã hiện hữu trong cuộc sống thật. Trí tưởng tượng là thứ dẫn dắt con người làm nên những điều kỳ diệu, một đất nước thiếu chỗ cho trí tưởng tượng, là một đất nước nhỏ bé và hạn hẹp, thiếu đi đôi cánh để bay cao.

Nhưng thứ còn tệ hơn thiếu trí tưởng tượng, là ăn cắp trí tưởng tượng, điều đang xảy ra với bộ “Dế Rô bốt”. Chán chẳng buồn nói đến nữa.

Tôi sẽ dành thời gian để giới thiệu những bộ truyện tranh hay nhất (với tôi) ở đây, bên cạnh những bộ phim tôi yêu mến, mong là sẽ giúp chúng được biết đến rộng rãi hơn.

Quên mật khẩu

Đăng Ký