Song Of The Sea (2014) Cổ Tích Về Nỗi Đau

Bình Luận Phim Phim Đương Đại Phim Xuất Sắc
10

Hoàn Hảo

9.3

Điểm bạn đọc

Sau khi xem xong Song Of The Sea, một phim hoạt hình đến từ Ireland cùng tranh giải tại Oscar vừa qua, tôi không còn thấy khó chịu gì về kết quả đó nữa. Disney có thể có bao nhiêu tượng vàng như họ muốn và ôm lấy ảo tưởng về quyền lực của mình bao lâu họ muốn, và tạo ra bao nhiêu bộ phim 3D sặc sỡ đắt tiền như họ muốn, nhưng không thể phủ nhận sự thật: hoạt hình Mỹ đang bị phần còn lại của thế giới bỏ lại phía sau. Nếu Big Hero 6 so với Kaguya từ Studio Ghibli đã nằm phần thua kém, thì bộ phim này là ở một cấp độ khác biệt đến mức họ không thể chạm đến dù ở bất kỳ khía cạnh nào.

Song Of The Sea không chỉ là một phim hoạt hình tuyệt đẹp, từ phong cách vẽ 2D màu nước đặc trưng đến từ những người từng làm nên The Secret of Kell, một phim đề cử Oscar khác vào năm 2009. Mà mỗi khung hình là một bức tranh tỉ mỉ, chi tiết, đầy ắp sự sáng tạo và ý vị, với rất nhiều những điều thú vị để khám phá. Một công trình hội họa. Nhưng công trình ấy không hề tách biệt khỏi nội dung chính, những chăm chút về mặt hình ảnh không chỉ mang giá trị chiêm ngưỡng hay gây ấn tượng, mà quyện lấy làm một với câu chuyện, nâng đỡ, hỗ trợ và kể câu chuyện theo những cách riêng. Có thể nói, tự thân chất hội họa trong phim đã là một bộ phim khác, một câu chuyện khác được kể song song với mạch truyện chính. Và nó không hề là “phụ”, mà là một bức tranh ẩn giấu mà nếu chưa nhìn ra, người xem chỉ mới tiếp nhận được một nửa bộ phim.

Tôi từng để ý đến bộ phim này, chỉ vì cô bé trong phim có tên là Saoirse. Một tên Ireland cổ, vì tôi từng yêu mến một bạn diễn viên có chung tên này, và biết được nó có nghĩa là “Tự do”. Khi tôi tìm hiểu về bạn, tôi tìm hiểu cả về đất nước của bạn, cái nôi của rất nhiều giai thoại và truyện cổ nổi tiếng vùng Bắc Âu. Từ đó, không hiểu vì sao, Ireland trở thành một quốc gia cổ tích trong tâm trí tôi, với những khu rừng già ẩn mình trong làn sương, nơi trú ngụ của yêu tinh, phù thủy và những nàng tiên. Một đất nước mà những tưởng tượng song hành với hiện thực, và luôn có chỗ cho những điều kỳ diệu từ ngàn xưa, có chỗ cho những bài dân ca với giai điệu huyền bí và sâu thẳm.

Song Of The Sea mang đến cho tôi đúng không khí đó, ngay từ phút đầu tiên. Mở đầu là một câu chuyện mà người mẹ đang mang thai Bronach kể lại cho cậu con trai Ben nghe. Chuyện về một Selkie, một sinh vật thần thoại ở Ireland, ban đầu là hải cẩu, sau đó lột da và hóa thành người. Selkie có một bài hát có thể dẫn đường cho những vì tiên vượt đại dương bao la để về nhà. Câu chuyện vẫn đang còn dang dở thì Bronach bất ngờ ra đi, để lại cho hai bố con cô em gái Saoirse bé bỏng.

Thời gian trôi qua. Saoirse lên 6 tuổi và bị anh trai xa lánh. Ben đổ lỗi cho em gái vì sự mất mát họ phải trải qua, và chỉ dành tình bạn cho chú chó cưng Cú. Trong buổi tối sinh nhật em, cậu đe dọa Saoirse bằng một câu chuyện khác của mẹ. Về người khổng lồ Mar Lir đã khóc ngập một đại dương khi mất đi người yêu thương. Mẹ ông ta, Phù Thủy Cú Mascha, đã lấy đi nỗi đau buồn đó và biến ông ta thành đá. Mar Lir trở thành một hòn đảo, và trong cảnh phim trước đó, chúng ta thấy hòn đảo có hình người của Mar Lir sát bên hòn đảo của bố con Ben.

Nhưng không chỉ là những câu chuyện trong sách, chuyến phiêu lưu thật sự của hai anh em bắt đầu khi bà nội của họ ghé thăm. Không bằng lòng với điều kiện sống ở đảo, trong khi người bố chìm đắm trong đau khổ không ngó ngàng những đứa trẻ, bà quyết định bắt chúng về thành phố vào ngày lễ Halloween. Ben khóc lóc chia tay bố, và càng ghét Saoirse hơn nữa. Và bỗng nhiên, những vị tiên tìm đến Saoirse, họ có thật. Họ nói rằng Phù Thủy Cú đã biến tất cả thành đá, và chỉ có bài hát của Saoirse – một Selkie, mới có thể giúp giải lời bùa ếm. Nhưng cô bé không hề biết nói, và tồi tệ hơn, tay sai của Phù Thủy Cú đã tìm đến để bắt lấy cô. Ben buộc phải đưa Saoirse về nhà và bảo vệ em gái trên suốt chặng đường.

Suốt thời lượng phim, Song of the Sea hoàn toàn là một câu chuyện cổ tích, với những sinh vật thần thoại, bà phù thủy, nàng tiên, một thế giới của những điều kì diệu. Hành trình của Ben là chuyến phiêu lưu mơ ước của mọi cậu bé, đi đến những nơi kỳ lạ (khu rừng cú, giếng thánh, đường hầm tóc…) chiến đấu với kẻ xấu quyền năng để cứu “công chúa” – là em gái Saoirse. Và một hành trình chỉ thú vị khi nhân vật chính thú vị. Ben được xây dựng rất đáng yêu và có chiều sâu. Bướng bỉnh, thỉnh thoảng đáng ghét (chơi xấu Saoirse), nhưng tình cảm và biết quan tâm, biết yêu thương. Cậu có thể ghen tỵ hay cau có khi thấy Saoirse được bố thiên vị hơn, điều đó giống hệt những đứa trẻ bình thường khác, nhưng không bao giờ bỏ rơi em mình. Ben khiến tôi, và có thể rất nhiều khán giả nam, cảm thấy có một phần của mình ở cậu trong những ngày thơ ấu. Sự gần gũi ấy khiến chúng ta quan tâm đến cậu.

Bộ phim ngập đầy những hình ảnh và chi tiết phi thực và mộng mơ, nhưng chất liệu của phim, thì không hề xa lạ. Có thể nói Song Of The Sea là cổ tích, nhưng là cổ tích về nỗi đau và cách con người vượt qua nó. Một chủ đề rất gần với Công chúa Kaguya cùng năm, và một bộ phim Hàn Quốc khá hay và có cùng không khí khác là “My beautiful girl, Mari”. Nhận thức về chủ đề đến ngay từ tên của các nhân vật, và vì thế giới được nhìn qua đôi mắt của Ben, những người xung quanh đều đại diện và phản chiếu cho chính cậu. Bố cậu là Conner, một tên Ireland cổ, có nghĩa là “người yêu chó”, một hình ảnh biểu trưng cho sự ích kỷ và thờ ơ của Ben khi dành thời gian cho Cú mà quên mất em gái (với bố cậu là quên mất các con, mà chìm đắm trong nhớ thương về vợ đã mất – chúng ta biết được cô là một Selkie, một con hải “cẩu” hóa thành người). Con chó Cú, có nguồn gốc từ “Cú Chulainn”, bạn đồng hành của người anh hùng Ireland vĩ đại Culainn, tượng trưng cho lòng dũng cảm của cậu. Trong khi Macha, tên bà Phù Thủy, lấy từ nữ thần sinh nở nổi tiếng với nhiều hiện thân. Chính bà đã nguyền rủa con người phải chịu cơn đau khủng khiếp khi sinh con.

Nhưng hai người phụ nữ quan trọng nhất với Ben, dường như chỉ đại diện cho những điều tiêu cực. Mẹ cậu, Bronash, có nghĩa là “Sorrow”, nỗi sầu khổ, từ này còn gợi nhiều nỗi đau hơn “Pain” hay “Hurt”, bởi là một nỗi đau về tinh thần và kéo dài, khiến con người kiệt quệ. Sự ra đi của mẹ đã để lại một lỗ trống trong lòng cậu. Còn Saoirse, như tôi đã nói, là “Tự do”, hay sự thanh thản, điều cậu tìm kiếm nhưng không có được. Saoirse là hiện thân của cả tình yêu và lòng thù hận, một đứa trẻ với số phận trớ trêu khi ngày sinh nhật mình chính là ngày mất của mẹ. Nếu như người lớn, là bố Conner, đủ vị tha để chấp nhận cô bé là hiện thân của riêng tình yêu, thì Ben, vẫn còn trẻ con và chưa đủ nhận thức, nhập nhằng giữa yêu và ghét em gái. Cậu từng mong ngóng em ra đời để trở thành “người anh tốt nhất” nhưng giờ lại không tài nào xóa ký ức đau buồn về người mẹ, được gợi đến với sự tồn tại của Saoirse. Cậu phải trải qua một hành trình để thay đổi, để tìm kiếm thứ “Tự do” đang câm lặng kia, để học cách tha thứ và chấp nhận nỗi đau, chấp nhận cái chết của người cậu yêu quí, và yêu thương thật sự.

Song Of The Sea sẽ là một bộ phim dành cho tất cả mọi độ tuổi, một bộ phim sẽ thay đổi theo độ tuổi và nhận thức của người xem. Thật đáng ngạc nhiên rằng, đạo diễn Tomm Moore có thể làm nên một tác phẩm nhiều tầng lớp đến kỳ diệu như thế. Không chỉ có một thế giới hiện lên trên màn ảnh, mà có đến ba thế giới lồng ghép và song hành với nhau, gắn kết chặt chẽ và phản chiếu lẫn nhau, như khi nhìn qua một tấm gương. Trẻ em sẽ thấy một thế giới cổ tích, một chuyến phiêu lưu hấp dẫn và kết thúc đẹp đẽ, rõ ràng trên màn ảnh. Người lớn sẽ thấy thế giới hiện thực, được suy ra từ các chi tiết, đây là lúc sự xuất sắc trong chất hội họa và sắp đặt bố cục hình ảnh, màu sắc lên tiếng. Một thế giới nữa, kén chọn hơn, chỉ dành cho những người đã trải qua nỗi đau, một thế giới tâm tưởng trong trái tim, đưa họ trở về với những ký ức của riêng mình về một ai đó yêu thương đã mất. Họ cũng như Ben, đã trải qua một hành trình dài để vượt qua, để sống tiếp, để trưởng thành.

Tôi sẽ không nói nhiều về thế giới đầu tiên, một câu chuyện cổ tích đầy phong vị Bắc Âu, đẹp đẽ và khác biệt, được hỗ trợ bởi những bản dân ca do Lisa Haningan hát (người trước đây hát chung với Damien Rice, ca sĩ tôi yêu mến, với những bản nhạc rất hay như “9 Crimes” hay “The Blower’s Daughter”). Mà về thế giới thực, giống như một hình ảnh ba chiều, chúng ta chỉ thấy được bằng cách thay đổi góc nhìn và chú ý đến các chi tiết. Mỗi nhân vật, mỗi bối cảnh, mỗi chi tiết xuất hiện ở thế giới mộng mơ, đều dẫn về thế giới thật, mà ở đôi mắt của người lớn sẽ bớt lãng mạn hơn nhiều: Một cậu bé mất đi người mẹ thân yêu khi sinh em gái, bố cậu vì quá đau khổ không thể chăm sóc hai anh em và người bà đến để đưa cả hai đến thành phố sinh sống, cậu bé cùng em gái trốn khỏi nhà bà để trở về. Trong câu chuyện, bố cậu chính là người khổng lồ Mac Lir, “ngủ quên” trong sầu khổ, bà cậu là Phù Thủy Cú đau đớn khi nhìn con trai mình đau đớn, còn vị tiên với mái tóc dài là ông già lái phà, người bạn của bố.

Điều tuyệt vời là cách Tomm Moore dùng hình ảnh để kể lại câu chuyện thật. Tôi không biết những hình ảnh 3D thời thượng bây giờ có gì vượt trội, nhưng không thể nào có được tính hình tượng và so sánh, tương phản, và chứa đựng dụng ý như những hình ảnh 2D trong phim này. Đó là nghệ thuật. Trong một khung hình, bố Connor đứng trước bức tường có hình Mac Lir ở chung tư thế. Và bà nội được tạo hình với gương mặt cú tròn, và mang theo một con chim, tương tự là người đàn ông lái phà. Không chỉ là nhân vật, về bối cảnh và cấu trúc, ngôi nhà của bà nội tương đồng với ngôi nhà của bà phù thủy, cả người mẹ và Ben đều phải đi qua những cầu thang xoắn ốc, những hình trình của mất mát. Sợi dây mà Ben nối với Saoirse, trở thành sợi tóc dài dẫn cậu đến giải cứu em gái ở nhà bà Phù Thủy. Việc sử dụng các tông màu nóng lạnh, biểu thị cho sự ấm áp, an toàn, và sự tự do lạnh lẽo, trải dài suốt chuyến đi của cậu, và dần thay đổi theo nhận thức của cậu… Bộ phim rất giàu có ở chi tiết nhưng không vì thế trở nên rời rạc, mà kết nối trọn vẹn thành một tổng thể, và không dành để xem một lần. Tôi tưởng tượng rằng một cậu bé 6 tuổi xem và yêu thích bộ phim, rồi quên ngay sau đó. Để 30 năm sau, cậu xem lại và ngạc nhiên vì thấy một bộ phim khác hẳn. Giống như quyển sách “Hoàng tử bé”.

Ngoài ra, chất liệu 2D còn hiệu quả hơn hẳn ở việc thể hiện cảm xúc. Những hình vẽ đơn giản, những gương mặt với đôi mắt bằng những nét thẳng cong giản dị nhưng rất có hồn, lại khiến tôi xúc động nhiều hơn những hình khối xa gần. Bao giờ cũng thế.

Song Of The Sea có rất nhiều điểm chung với Kaguya, có thể nói là hai phiên bản của cùng một câu chuyện, về một sinh vật lạ trải qua kiếp sống con người với cả niềm hạnh phúc và nỗi đau, để rồi ra đi. Nhưng nếu Kaguya tập trung vào người ra đi, thì Song of the Sea là nỗi lòng người ở lại. Kaguya là sự nếm trải, còn Song Of The Sea là sự trưởng thành. Đều là về cái chết, sự mất mát, và nỗi đau, và mỗi bộ phim lại khiến tôi tự hỏi những câu hỏi khác: sẽ khó khăn và đau khổ hơn khi từ bỏ cuộc sống đẹp đẽ này, hay sẽ khó khăn và đau khổ hơn khi sống tiếp với nó mà không có người mình yêu thương nhất? Là cổ tích, nhưng cả hai bộ phim lại khái quát hóa những cảm xúc chân thực, gần gũi và đại đồng, ở một cảm hứng mang tính tâm linh và cả bản sắc. Rất đặc biệt khi cả hai phim được đặt cạnh nhau tại Oscar vừa rồi, như một sự so sánh, đối chiếu cho khác biệt giữa văn hóa phương Đông và phương Tây. Phương Đông, là Kaguya, nghiêng về sự giải thoát bằng cách chấp nhận, bằng cách đưa về vô ngã, về niết bàn, rằng những cái khổ là tạm bợ và sẽ qua đi khi cái chết đến, chúng ta thoát khỏi nỗi đau bằng cách thoát khỏi tính người. Còn phương Tây, là Song Of The Sea, nghiêng về việc đối mặt nội tâm, đối mặt với nỗi đau bằng chính những bản chất đó, để hiểu thấu và chấp nhận, chứ không xóa bỏ, và chạm đến tự do khi vẫn giữ được cảm xúc người.

Không hẳn vì lớn lên trong nền văn hóa phương Tây, mà tôi rung động hơn ở hành trình của Ben. Mà bởi ở sự gần gũi. Cũng như âm nhạc được sử dụng trong 2 bộ phim, ở Kaguya là những bản nhạc thoát tục, bay bổng, chạm vào cảm hứng tâm linh nhưng xa lạ, còn ở phim này là những bản dân ca tựa như lời hát ru. Ở đó, có những con người gần gũi, và những cảm xúc gần gũi. Một người mẹ phải rời bỏ con mình, một người cha hóa đá và tiều tụy vì đau đớn, một bà mẹ khác, nếu như có phép màu, muốn rút hết tất cả cảm xúc mình có vào những chiếc hộp, chỉ vì “ta không chịu được khi nhìn con trai ta đau đớn đến thế, ta không thể chịu được”. Họ ở quanh ta, là những người chúng ta gặp hàng ngày. Nhưng bộ phim không làm ta ghét bỏ nỗi đau, bởi nỗi đau là một phần của tình yêu, nếu không phải chính là tình yêu. Nó là thứ kết nối trái tim mỗi người đến một người khác, là minh chứng cho sự quan trọng và không thể thay thế của những người ta yêu thương. Vì thế, một nỗi đau vĩnh cữu đại diện cho tình yêu vĩnh cữu. Điều chúng ta cần học, không phải là xóa đi, mà là chấp nhận và trân trọng, và giữ lấy nó cũng quý giá như giữ lấy ký ức về tình yêu.

Tình yêu, và nỗi đau, còn sinh ra lòng thù hận. Ben, trong phim, đã không thể phân biệt được giữa những tình cảm ấy đối với em gái mình, cho đến khi cậu gần mất đi. Saoirse là sự tự do, và cả sự ngây thơ, và đang già cỗi đi trong trái tim oán trách của cậu. Trong chuyến hành trình, cậu dần học được cách phân biệt chúng, và trưởng thành hơn. Nhưng điều đó chỉ xảy ra khi cậu mở rộng tâm trí, và học cách quan tâm đến người khác, không phải bản thân mình. Cậu chăm sóc cho em gái, và sau đó, là bà Phù Thủy, trong một thông điệp nhân văn nhẹ nhàng: khi chúng ta mở lòng với người khác, hiểu thấu và giúp xoa dịu nỗi đau của người khác, khi ấy chính nỗi đau trong lòng chúng ta sẽ được xoa dịu. Cậu tìm được lòng dũng cảm bằng cách đối mặt, chứ không phải trốn tránh, để rồi có được nhận thức cuối cùng về sự chia ly, rằng chấp nhận và từ bỏ không hẳn phải là chấp nhận và từ bỏ. Như những khúc ca từ đại dương âm vang qua các thế hệ, những câu chuyện cổ vẫn còn được kể mãi, tình yêu vẫn tồn tại ngay khi những người chúng ta yêu thương mất đi. Khác với Kaguya, nó ở lại nhờ chính những xúc cảm có thể rất khó chịu, như nỗi đau và sự nhớ thương, bộ phim khắc họa con người đúng với bản chất con người, và khi Ben tìm được niềm an ủi và biết cách sống tiếp với chúng, cậu tìm được sự tự do thật sự.

Và tất cả những hành trình ấy được thể hiện một cách đẹp đẽ, tự nhiên, gọn gàng và trọn vẹn, vừa đủ dễ thương, vừa đủ khắc nghiệt, vừa đủ trẻ con, vừa đủ người lớn, vừa đủ sâu sắc, vừa đủ ngây ngô, vừa đủ chất nghệ thuật mà cũng vừa đủ chất tình, chất triết lý nhẹ nhàng. Đáng khâm phục nhất, là ở sự sáng tạo và tỉ mỉ tuyệt vời của những người làm phim, để tạo nên một thế giới hoạt hình phù hợp với các đặc trưng và nâng tầm cho thể loại này. Điện ảnh đã phát triển đến mức mọi tưởng tượng vốn chỉ có trên nét vẽ trước kia, giờ đã có thể làm với phim người thật, công nghệ 3D phát triển và đẩy chất lượng hình ảnh, ánh sáng đến rất gần với hiện thực, vì sao chúng ta vẫn cần những bộ phim với nét vẽ mộc mạc như Kaguya hay Song Of The Sea, vì sao Ghibli vẫn trung thành với nét vẽ tay truyền thống? Bởi vì đó là linh hồn của thể loại này, nó mang đến cho thể loại này cách kể những câu chuyện không thể kể được bằng bất kỳ thể loại nào khác, nó mang đến cảm xúc và không khí không thể có được bằng những cách khác, chỉ có thể có bằng chất hội họa, không phải đồ họa, và không phải chỉ dành cho trẻ con. Nó có không gian để đẩy những giới hạn nghệ thuật lên cao hơn nữa, để đưa sự sáng tạo của những người làm phim lên cao hơn nữa, và nó cần sự tôn trọng. Sự tôn trọng đã bị tổn thương bởi Oscar và tính thương mại hóa của các giải thưởng, và cách những bộ phim 3D hào nhoáng được sản xuất như đẻ trứng hiện nay với sự dễ dãi, và thiếu tận tâm.

Với một tác phẩm xuất sắc như Song Of The Sea thất bại tại Oscar, nó xuất sắc đến mức khiến tôi không còn khó chịu về kết quả nữa. Là phim hoạt hình hay nhất trong nhiều năm trở lại đây, nếu phải lấy một phim để so sánh, tôi nghĩ gần nhất sẽ là Howl’s Moving Castle của Ghibli vào năm 2004. Tôi chỉ tiếc nuối cho một cơ hội để những giá trị tuyệt vời nhất trong điện ảnh được biết đến rộng rãi hơn. Nhưng niềm tự hào người Mỹ mà Viện Hàn Lâm dùng đến ở hạng mục hoạt hình trong vài năm qua, chỉ làm hại họ. Những bộ phim hoạt hình nhỏ bé và tuyệt vời sẽ không mất đi trước sự bành trướng của Disney, những câu chuyện vẫn tiếp tục được kể qua đại dương, và đến lúc nào đó nếu còn tiếp tục ảo tưởng và tự mãn, các hãng phim hoạt họa ở Hollywood sẽ nhận ra điều khủng khiếp nhất: không chỉ là khoảng cách vời vợi giữa họ với phần còn lại của thế giới, mà ở mất mát trong chính bản thân họ, khi nhìn lại những tác phẩm 3D, 4D, 5D nào đó đã mất đi thứ gọi là một linh hồn.

Tổng kết

Kỳ quan hoạt hình đến từ Ireland.
10

Hoàn Hảo

Quên mật khẩu

Đăng Ký