Spotlight (2015) Những Người Hùng Thầm Lặng

Bình Luận Phim Oscar 2016 Phim Đương Đại Phim Xuất Sắc

Phil Saviano, một nạn nhân bị linh mục John Geoghan lạm dụng tình dục khi là một bé trai, kể lại sự việc cho các thành viên Spotlight một cách căm phẫn. Geoghan đã dẫn anh về nhà, từng bước một, cho xem sách báo khiêu dâm, sau đó là thủ dâm và quan hệ. “Được linh mục để mắt đến là vinh dự rất lớn… Và khi các vị bị sập bẫy, không có cách nào thoát được,” Saviano nói. “Làm sao các vị nói không với Chúa?”

Vụ án về John Geoghan, với các hành vi lạm dụng trẻ em hàng loạt vào những năm 60, 70 và bị khui ra vào năm 2002, chỉ là bề nổi của tảng băng. Ông ta bị cáo buộc và phải chịu tội, nhưng một tình tiết nhỏ lộ ra rằng có thể Giáo hội đã biết sự vụ từ sớm và đã bao che. Không ai để ý tình tiết ấy, kể cả các thành viên dày dặn kinh nghiệm của Spotlight, nhóm phóng sự điều tra đặc biệt của tờ Boston Globe. Các thành viên bao gồm trưởng nhóm kiêm biên tập Walter “Robby” Robinson (Michael Keaton) ; các phóng viên khác là Michael Rezendes (Mark Ruffalo), Sacha Pfeiffer (Rachel McAdams) và Matt Carroll (Brian d’Arcy James).

Người duy nhất để ý là tổng biên tập mới nhậm chức Martin “Marty” Baron (Liev Schreiber). Ông gợi ý đến một cuộc điều tra nhỏ về tính chân thực của thông tin này, khởi đầu cho việc phanh phui vụ bê bối tôn giáo lớn nhất và chấn động nhất đầu thế kỷ 21. Saviano chỉ là một trong hàng trăm, hàng ngàn vụ nạn nhân lạm dụng tình dục trẻ em gây ra bởi các linh mục, và được Giáo hội lấp liếm một cách tài tình. Khán giả Việt không quen thuộc hoặc chưa nghe đến vụ án vẫn sẽ dễ dàng hình dung được mức độ nghiêm trọng của nó.

Tom McCarthy, vị đạo diễn từng để lại dấu ấn với The Station Agent (2003), Win Win (2011) hay bộ phim hài Adam Sandler từng chiếu ở Việt Nam The Cobbler (Chàng Thợ Giày Vui Tính, 2014), viết kịch bản Spotlight cùng với Josh Singer – người mới lần thứ hai thử sức với phim  điện ảnh. Việc tự mình nghiên cứu các tình tiết ngoài đời thật giúp McCarthy có được sự thấu hiểu để xử lý các khối lượng thông tin khổng lồ, phức tạp, thành một câu chuyện giản đơn, dễ hiểu, nhưng vẫn đầy chiều sâu và kịch tính trên màn ảnh. Nhiệm vụ của nhóm Spotlight, không phải chỉ là lật tẩy một vụ án, như lời Marty: “Đối tượng là cả một hệ thống.”

spotlight-2

Spotlight trước hết là phim nên được trình chiếu trong các giờ giảng dạy tại trường báo. Một bộ phim mô tả kỹ lưỡng qui trình làm báo, từ lúc nhận đề tài, triển khai, thu thập thông tin, cho đến khi bài viết được xuất bản, ở thể loại khó nhất là điều tra. Chúng ta sẽ thấy các phóng viên như Pfeiffer, Rezendes, làm việc không khác các thám tử chuyên nghiệp, trừ việc có thể bị đe dọa và đuổi đi bất kỳ lúc nào. Sự tỉ mỉ của bộ đôi biên kịch còn thể hiện ở việc thêm vào các chi tiết nghiệp vụ chân thực: cách bảo mật thông tin tuyệt đối ngay cả với đồng nghiệp, cách ghi nhận và tôn trọng quyền phỏng vấn, tính cạnh tranh thông tin giữa các tòa soạn, cả những điều nhỏ bé như không được sử dụng “tính từ” trong bài viết… Những bài học nằm lòng với sinh viên báo chí.

Nhưng bài học về nghề đáng giá nhất từ Spotlight, không phải là giá trị kiến thức hay nghiệp vụ.Đây là bộ phim vừa hun đúc tình yêu, vừa thể hiện rõ ràng tôn chỉ đầu tiên và cao quí của nghề báo: soi chiếu ánh sáng của sự thật lên mặt tối tăm của cuộc đời. Chỉ có sự thật và sự thật thuần khiết, không chịu ảnh hưởng của bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào, dù quyền lực đến đâu. Thứ tiếng nói duy nhất mà một tòa soạn chân chính phải nghe theo, là tiếng của công lý. Nhóm phóng viên Spotlight là đại diện cho tinh thần báo chí chân chính ấy.

Đây cũng là bộ phim mà “vẻ đẹp Mỹ” luôn được tô vẽ với thế giới sẽ bị xóa sạch sẽ, bởi phần kịch bản sắc sảo và tài miêu tả của McCarthy. Xã hội Mỹ, dù cho có phát triển và văn minh đến đâu, vẫn phải đối mặt với các vấn đề mà tất cả các xã hội khác phải đối mặt. Đó là cuộc đấu tranh giữa người dân thấp cổ bé họng và cường quyền. Khác chăng ở các quốc gia khác là quyền lực chính phủ, thì ở đây là quyền lực tôn giáo, với đặc điểm chung là trước mặt chúng các lực lượng bảo vệ pháp luật đều bị vô hiệu hóa. “Làm sao các vị nói không với Chúa?” Giống như lời Saviano , ở một đất nước có đến gần 80% người dân theo đạo Kitô, thì các linh mục và  giáo quan không khác gì Chúa trời. Đó là lý do vì sao John Geoghan và hàng trăm kẻ biến thái mặc áo tu sĩ khác được che giấu và luân chuyển hàng chục năm trời mà không bị phát hiện. Sức mạnh cộng đồng, và ngay cả sức mạnh tình yêu thương ruột thịt cũng đành bất lực, hoặc yếu hèn vô trách nhiệm trước thần quyền. “Cần đến cả một ngôi làng để bảo vệ một đứa trẻ. Cũng cần đến một ngôi làng để lạm dụng nó.”

spotligh-1

Phần kịch bản xuất sắc cho thấy mức độ nghiêm trọng đến rùng mình của vụ án này, ở cả hai chiều nguyên nhân và hệ quả. Ở mặt hiện thực, chúng ta biết được rằng ảnh hưởng của nhà thờ là rất sâu rộng, ở phạm vi hộ gia đình. Do đó, khi nhà thờ là nơi dung dưỡng tội ác, nạn nhân có thể là bất kỳ ai. Từ những đứa trẻ nữ phóng viên Sacha Pfeiffer nhìn thấy bên đường ở hiện tại, cho đến chính bản thân trưởng nhóm  Robinson trong quá khứ. Thậm chí gần gũi như  người hàng xóm của anh chàng bàn giấy Matt Carroll. Chúng ta cũng sẽ thấy hậu quả tâm lý mà hành vi lạm dụng để lại cho các nạn nhân, dù bao nhiêu năm trôi qua và họ đã trưởng thành. Tất cả đều trở thành những nhân cách bị gãy đổ và  gặp vấn đề trong cuộc sống riêng. Nhưng thậm chí vấn đề còn trầm trọng hơn, là sự gãy đổ về niềm tin.

Có một điều người xem Spotlight nên nhận thức đúng: Chúa trời không lạm dụng tình dục trẻ em, mà là con người. Đây là cuộc chiến đơn thuần giữa con người với con người. McCarthy không hề mang hàm ý bài xích tôn giáo, hoặc dựa vào vụ bê bối để ca ngợi vô thần. Bộ phim tách bạch rõ ràng giữa sức mạnh lợi ích tín ngưỡng thực sự mang lại, với  cách thức con người sử dụng sức mạnh ấy; tách bạch giữa niềm tin vào linh mục hay những người đại diện, với niềm tin vào Chúa trời. Spotlight chỉ ra một sự thật đã tồn tại từ hàng ngàn năm nay, và đang tiếp tục trở thành vấn đề của xã hội hiện đại, chính là việc con người lợi dụng tôn giáo để làm điều xấu. Không có tôn giáo xấu xa, chỉ có con người xấu xa. “Niềm tin của tôi là bất diệt, tôi đang cố phân biệt hai thứ,” một nạn nhân nói. Nhưng không hề là điều dễ dàng. Sự phức tạp của mối quan hệ này được biểu thị  xuất sắc bằng sự xuất hiện của sự kiện 11/9: các phóng viên không thể xuất bản bài điều tra, bởi cả đất nước đang chìm trong đau thương và cần đến sự hỗ trợ tinh thần hơn bao giờ hết. Nhức nhối hơn cả là trên truyền hình, kẻ đã bao che cho các vụ lạm dụng đang xuất hiện trong áo bào lộng lẫy và phân phát niềm tin bằng lời lẽ cao đẹp. Làm sao họ có thể? Chúng ta nhìn thấy sự thật rằng trong trường hợp ấy, cả báo chí và công lý cũng phải tạm nhún nhường.

Đó chính là “hiện thực” với nghĩa đầy đủ nhất của từ này, được truyền tải một cách đầy tôn trọng và chân xác từ McCarthy và Singer. Trái với các bộ phim dựa trên sự thật thường biến tấu lại để hợp ý đồ,  cả những phim rất hay như The Revenant, Bridge Of Spies, Captain Phillips… bộ đôi này không hề cố tình thêm thắt bất kỳ điều gì cho Spotlight, theo như tôi được biết.  Một tình tiết đắt giá là khi Pfeiffer phỏng vấn một linh mục phạm tội, và ông ta trả lời bình thản rằng bản thân từng bị lạm dụng khi theo học trong nhà thờ. Nó gợi ý đến vấn đề còn lớn lao và kinh khiếp hơn, rằng có phải quan hệ với trẻ em là một kiểu truyền thống của các linh mục? Chúng ta chưa có câu trả lời, nhưng cuộc phỏng vấn thực sự đã xảy ra. Họ cũng không để cho các thành viên nhóm Spotlight phải đối mặt với tự vấn cá nhân (tất cả đều vô thần và Pfeiffer  có một người bà ngoan đạo như thực tế), dù sẽ tăng sức nặng đáng kể cho phim. Họ tôn trọng sự thật, một tinh thần rất “báo chí” trong một phim về báo chí.

spotlight-3

Tất cả các diễn viên trong Spotlight đều có màn trình diễn tuyệt vời: Michael Keaton tiếp đà hồi sinh sau Birdman năm ngoái với vai diễn nhóm trưởng Robinson thuyết phục; Mark Buffalo “méo miệng” cương trực theo đúng hình tượng Rezendes đời thật; một Rachel McAdam diễn xuất nội tâm sâu sắc với vẻ ngoài điềm tĩnh, là lần đầu tiên tôi hoàn toàn bị thuyết phục bởi cô… Nhưng ấn tượng hơn cả là Liev Schreiber, trong vai tổng biên tập Marty kiệm lời. Tôi không hề nhận ra anh là người từng xuất hiện trong Wolverine (2009). Không nhiều đất diễn, nhưng mỗi lần xuất hiện trong phim Liev đều cuốn hút và đáng mến kỳ lạ, từ phong thái chậm rãi đến sự tỉnh táo, tinh tường và tận tụy trong công việc (ở những cảnh xa, anh luôn xuất hiện hiện trong văn phòng sáng đèn). Chúng ta hiểu vì sao Marty là một tổng biên tập giỏi, và nền báo chí nào cũng luôn cần những người như anh.

Và tôi yêu bộ phim này, ở mọi nghĩa của từ “yêu” khi nói về một bộ phim. Không chỉ vì tôi đã tốt nghiệp từ khoa báo chí, và cảm thấy rất gần gũi với công việc của nhóm Spotlight. Nhiều cảnh trong phim, bao gồm những cảnh cuối cùng giản đơn về qui trình báo in xuất bản, hay khi Marty nói “Đây là lý do chúng ta làm báo”, hay khi Robinson sững sờ trước văn phòng với tiếng điện thoại reo lên liên hồi, khiến tôi xúc động mạnh. Nó khơi lại ngọn lửa tôi và các bạn cùng khóa từng được thắp lên ở giảng đường, từ những người thầy/nhà báo đáng kính vẫn đang đấu tranh cho sự thật ngoài kia. Những người bạn của tôi cũng đang đấu tranh ở ngoài kia, không cần nổi tiếng, không cần được biết đến. Họ, cũng như rất nhiều Robinson, Rezendes, Pfeiffer… ở khắp nơi trên thế giới đang sống chết ngày đêm để đưa công lý lên mặt báo, xứng đáng được tôn trọng.

Tôi yêu Spotlight, đơn giản vì đây là kiểu phim mang đến hy vọng. Spotlight không lên gân miêu tả các nhà báo là những người hùng, dù cho thấy sự hy sinh của họ về mặt gia đình để theo đuổi nghề nghiệp. Và trong một ngày trọng đại, họ cũng chỉ đón nó bình dị như bao ngày khác. Nhưng người hùng có tồn tại, rất nhiều, suốt chiều dài phim. Đó là một nạn nhân bị lạm dụng vẫn giúp đỡ những người cùng hoàn cảnh, và mang thùng hồ sơ chứng cứ đến tòa báo hàng chục năm trời. Đó là một ông luật sư không màng nguy hiểm tiết lộ sự thật. Đó là một tay luật sư trẻ khác dù bào chữa dàn xếp cho nhà thờ, vẫn bí mật gửi danh sách đến cho báo chí. Một nạn nhân khác ban đầu muốn dấu tên để an thân nhưng sau đó “anh có thể sử dụng tên tôi nếu muốn, bắt bọn chúng phải trả giá”…  Sẽ không có bài báo nào cho nhóm Spotlight, nếu trong quá trình điều tra thiếu đi sự giúp đỡ của họ. Người hùng chính là họ, những con người bé nhỏ, yếu đuối và sợ hãi, và có thể từng bị khuất phục, nhưng đã dám đứng lên đấu tranh cho lẽ phải, cho công lý, cho những điều tốt đẹp vì thế hệ tương lai. Người hùng là những ai còn có lương tri và không làm ngơ trước cái xấu. Người hùng là tất cả chúng ta.

Đến cuối cùng, bộ phim mang đến cho tôi thứ ánh sáng niềm tin đẹp đẽ như ở đoạn cuối của loạt truyền hình True Detective. “Chỉ là một câu chuyện cũ, Marty, ánh sáng đấu với bóng tối, và trông có vẻ bóng tối có nhiều lãnh địa hơn…” Thám tử Rust Cohle ngồi trên chiếc xe lăn, nhìn vào bầu trời đêm và nói với đồng sự: “Nhưng tôi tin rằng ánh sáng đang thắng thế.”

Tổng kết

Một bộ phim chân thực tuyệt vời về nghề báo nói riêng, và về cuộc chiến giành công lý của con người lương tri nói chung.
10

Hoàn Hảo

Quên mật khẩu

Đăng Ký