Sự phân mảnh ý thức trong Three Colors: Blue (1993)

Góc Nhìn Điện Ảnh Thế Giới Điện Ảnh

“Hơn một năm trước khi qua đời, Krzysztof Kieślowski đã đồng ý với chủ đề bộ phim tài liệu ngắn mang tên Krzysztof Kieślowski: I’m so-so, được thực hiện bởi chính trợ lý lâu năm của ông là Krzysztof Wierbicki. Một phim tài liệu dài, được thực hiện cho truyền hình Đan Mạch, mô tả về hồi ức của Krzysztof Kieślowski, cuộc sống và điện ảnh của ông cùng một số bức ảnh khi ông đang nghỉ ngơi sau khi nghỉ hưu.

Ban đầu, phim dự định chỉ là một cuộc phỏng vấn vụn vặt nhưng cuối cùng lại trở thành một trong những ghi nhận đáng kể về cuộc sống của Krzysztof Kieślowski. Chủ đề xuất phát từ niềm tin của Krzysztof Kieślowski rằng mọi người không nên nói dối cảm xúc của mình, cả trong trường hợp đối thoại lịch sự. Vì vậy, khi một ai đó hỏi ông ấy thế nào, thay vì trả lời “tốt” (well) hoặc “rất tốt” (very well), ông trả lời “tôi bình thường” (I’m so so).

Mặc dù được đặt tên là “bình thường” (so-so), nhưng cuối cùng Krzysztof Kieślowski: I’m so-so trở thành một phim đáng chú ý về vị đạo diễn lạ thường đã có những tác phẩm ảnh hưởng mạnh mẽ trong suốt hai thập kỷ qua. Bộ phim này sẽ song hành cùng cả sự nghiệp của vị đạo diễn như một cuốn sổ hướng dẫn quan trọng.”

– Nhà phê bình, lý luận điện ảnh James Berardinelli

Trước khi chính thức rời xa sự nghiệp đạo diễn vào năm 1996 để chăm sóc cho gia đình, Krzysztof Kieślowski đã bắt tay vào làm một dự án về tam khúc sắc màu Three Colors Triology. Với chủ đề được xây dựng dựa trên ba màu quốc kỳ nước Pháp mang ý nghĩ tự do, bình đẳng, bác ái, bộ ba tác phẩm lại không liên quan đến lý tưởng chính trị. Ba bộ phim là ba câu chuyện đời thường diễn ra trong bối cảnh xa hội đương đại, một xã hội dưới con mắt điện ảnh của vị đạo diễn người Ba Lan, đang dần chuyển mình sau những sự kiện nổi bật tại Châu Âu đầu những năm 1990.

Tốt nghiệp trường điện ảnh Lodz danh tiếng, những tác động chính trị giữa lòng xã hội châu Âu bất ổn giúp ông tập trung toàn bộ sức lực vào mảng phim tài liệu. Để từ đó, Krzysztof Kieślowski tìm kiếm một thực tế không có và không được kể trên màn ảnh khi bị chính quyền Ba Lan đương thời bỏ quên hoặc đàn áp. Với giọng kể điềm nhiên, tránh xa sự chỉ trích, tuyên truyền hay lên gân về đạo đức, Krzysztof Kieślowski đơn thuần là người thuật lại câu chuyện giữa những bất ổn về chính trị trong xã hội. Những bất ổn về chính trị và tác động của chúng tới Krzysztof Kieślowski càng khiến ông cảm thấy hài lòng về tính chất của sự thật. Ông bắt đầu đặt nhận ra các hạn chế của hình thức phim tài liệu, không thể hiện được cách ông muốn nhìn về sự thật. Krzysztof Kieślowski chuyển sang làm những bộ phim hư cấu, nơi ông được giải phóng khỏi chính những rào cản để tự do sử dụng những chất liệu vô hình và siêu hình.

Khi được hỏi vì sao không thích nước Mỹ, Krzysztof Kieślowski đã từng thẳng thắn trả lời: “Những gì tôi không thích về nước Mỹ là cách theo đuổi của một bài nói chuyện trống rỗng vô cùng và sự tự mãn cực độ. Nếu tôi hỏi người quản lý người Mỹ của tôi rằng anh ta cảm thấy như thế nào, anh ta sẽ nói rất tốt (extremely well). Không phải là ổn (okay) hay đơn thuần chỉ là tốt (well) mà nó phải là rất tốt. Tôi không phải người rất tốt. Nếu đặt trong tiếng Anh, tôi là bình thường (so-so).”

Đó là cách mà Krzysztof Kieślowski bước chân vào sự thật, thể hiện qua phim hư cấu siêu hình, nơi những lý tưởng, giấc mơ, trực giác, sự tàn độc hay sự thật không thể giải thích mà chỉ có thể cảm nhận. Sự phân mảnh về ý thức của ông tồn tại qua từng khung hình của bộ phim. Tại đây, ông là người đàm phán, rất người giữa những tuyệt vọng và hy vọng. Trong Three Colors: Blue (1993), Krzysztof Kieślowski với chủ đề là tự do nhưng không phải ý nghĩa xã hội hay chính trị mà màu cờ nước Pháp thể hiện. Đó là một màu xanh tự do tình cảm và nhận thức của mỗi cá nhân con người.

Giữa một nước Pháp yên bình, Julie phải chấp nhận cái chết của người chồng và con gái trong một tai nạn xe hơi mà cô là người duy nhất sống sót. Sự giải thoát luôn chực chờ nhưng mong manh như chính ý nghĩa của nó, khi Jukie tìm cách tự tử tại bệnh viện bằng cách uống thuốc quá liều nhưng rốt cuộc lại không nuốt nổi những viên thuốc. Đặt trong bối cảnh vĩ đại (như cách chồng Julie viết một bài hát ca ngợi sự thống nhất của Châu Âu) nhưng Blue lại đi sâu vào sự phân mảnh ý thức của sự hỗn mang và cá nhân. Những quan hệ thể xác mong tìm kiếm niềm an ủi vỡ tan trước sự thật tàn khốc. Từ đó cũng phá vỡ luôn chính những liên kết quá khứ của Julie với những bản nhạc viết chung với chồng mình. Đó là một màu xanh cá nhân nhằm truy tìm sự tự do của bản thể con người mà không mang tính giáo điều hay chính trị và đạo đức mà Krzysztof Kieślowski truy tìm.

Trong một cảnh phim, khi Julie thả một cục đường vào tách cà phê sắp tràn cũng là lúc cô từ chối người đàn ông yêu cô hay ở đây, cô từ chối tất cả những người đàn ông khác muốn “chạm” vào cô. Đoạn phim xuất hiện một đoạn nhạc được chơi bằng sáo của một nghệ sĩ đường phố phía bên kia góc đường. Khi Julie đưa cục đường chạm vào cốc cà phê, góc quay đã được chuyển từ trung cảnh sang cận cảnh để thấy cà phê thấm dần vào lượng đường trên tay cô trước khi cô thả vào cốc cà phê khiến nó tràn ra.

Đạo diễn Krzysztof Kieślowski từng chia sẻ ông và trợ lý của mình đã mất nửa ngày để thử nghiệm các loại đường cho shot cảnh này. Đây đơn giản là một shot quay một khối lượng đường, được chạm vào bề mặt của cà phê, hấp thụ lượng ẩm và chuyển từ màu trắng sang màu nâu của cà phê. Mất khoảng năm giây hoặc theo Krzysztof Kieślowski là năm giây và ba mươi tích tắc để lượng đường hấp thụ lượng ẩm từ tách cà phê và cục đường chuyển sang màu nâu. Một shot hình tưởng chừng đơn giản đã trở thành một công việc được vị đạo diễn thử nghiệm nghiêm túc khi bấm giờ. Với một lượng đường bình thường, sẽ mất tám giây, tức là dài hơn ít nhất là ba giây so với dự định ban đầu. Không nên nán lại quá lâu với một chi tiết như vậy, Krzysztof Kieślowski nói, chỉ cần năm giây thôi và ông phải chuẩn bị điều đó.

Sự ám ảnh về việc shot quay một cục đường chạm vào bề mặt cà phê, hấp thụ lượng ẩm vừa đủ để chuyển sang màu nâu trước khi bị thả rơi và làm cà phê tràn ra ngoài có ý nghĩa gì? Krzysztof Kieślowski đang ở trong thế giới của Julie, còn chúng ta là người nhìn cô và người đàn ông yêu cô. Điều này xuất phát từ quan điểm của Julie, cho thấy cô đang quan sát, nhìn thấu và cảm nhận những điều nhỏ nhặt. Bằng cách tập trung vào nó một cách toàn lực, mọi chuyện diễn ra xung quanh cô đều trở nên không quan trọng. Trong năm giây ấy, Kulie đang là chính mình. Cô trở thành chủ thể mong manh như lượng đường. Ý nghĩa này mở ra góc nhìn của cô về việc không chấp nhận sự thật, chối bỏ sự thật và cô thật sự cũng không quan tâm về sự thật. Ở đây, mọi thứ xung quanh cuộc sóng của cô, trước đây và ngay bây giờ, về những bản nhạc, về cuộc sống, về người đàn ông yêu thương cô. Cô không quan tâm và cố ý một cách mạnh mẽ sâu nhất trong ý thức của mình vào cục đường và khi nó đã thấm đủ lượng cà phê, cô thả rơi nó như cách mà cô không chấp nhận và từ bỏ.

Khúc nhạc được thổi bằng sáo của người nghệ cho thấy sự phân mảnh ý thức mạnh mẽ của Julie về tính chất của sự thật. Cô từ chối người đàn ông, nhúng cục đường, quan sát nó. Cục đường bị thả rơi là một lời từ chối nhưng âm nhạc không dừng lại. Âm nhạc ở đây trở thành một nhân vật thứ ba trong shot hình, nhắc nhở cô về điều cô muốn quên đi và không muốn tiếp tục bất cứ điều gì. Sự phân mảnh về yếu tố thị giác và thị giác trở nên đối lập mạnh mẽ với nhau nhưng đồng thời lại song song và không thể tách rời. Trong cái vẻ đẹp hiện thực của thính giác và sự phức tạp của nội tâm mà thị giác mang lại, Krzysztof Kieślowski đã đưa ra một vẻ đẹp sâu trong tâm can con người, một vẻ đẹp song hành cùng nỗi đau. Vẻ đẹp của hiện thực và nỗi đau trong tâm hồn đã tạo ra một khoảnh khắc đẹp của sự nhảy cảm thẩm mỹ của chính Julie.

Sau đó Julie tiến lại gần người nhạc sĩ và cô hiểu rằng, những con người khác nhau, với những hoàn cảnh khác nhau trên đời, trong một khoảnh khắc đều có những suy nghĩ tương đồng. Điều này làm nổi bật lên nội tâm phức tạp của Julie hay ở đây chính là nội tâm của đạo diễn Krzysztof Kieślowski. Thông qua âm nhạc hay bất kỳ một lý do nào đó, những con người khác nhau suy nghĩ và liên kết chung với nhau. Nó tạo ra sự phân tán hỗn loạn nhưng đồng thời lại trở nên liên kết chặt chẽ với nhau chỉ trong một khoảnh khắc với cú chạm rất khẽ và tinh tế của tâm hồn.

Krzysztof Kieślowski luôn kiên quyết phủ định việc những nhà phê bình hay những người coi ông là “nhà đạo đức” và chỉ chấp nhận một cách hời hợt khi nhún vai với danh hiệu “nhà siêu hình”. Ông không phải người tạo ra sự thật, chỉ ra sự thật hay đề cao sự thật. Nhưng thông qua sự thật, dưới cái nhìn của ông về cái nhìn trừu tượng, sử dụng khả năng khám phá ông đã đưa ra một sự thật mà với mỗi người lại tồn tại và hiện diện rất khác nhau.

“Two years he walks the earth. No phone, no pool, no pets, no cigarettes. Ultimate freedom. An extremist. An aesthetic voyager whose home is the road. Escaped from Atlanta. Thou shalt not return, 'cause "the West is the best." And now after two rambling years comes the final and greatest adventure. The climactic battle to kill the false being within and victoriously conclude the spiritual pilgrimage. Ten days and nights of freight trains and hitchhiking bring him to the Great White North. No longer to be poisoned by civilization he flees, and walks alone upon the land to become lost in the wild. --Alexander Supertramp, May 1992” ― Christopher McCandless