Synecdoche, New York (2008) Thế Giới Của Những Giấc Mơ

Bình Luận Phim Phim Đương Đại Phim Xuất Sắc

Trải nghiệm khi xem một bộ phim giống với trải nghiệm nào nhất? Để dễ hình dung, bạn có thể tìm xem những clip tổng hợp filmography từng năm trên youtube, nơi tập hợp hình ảnh và âm thanh của tất cả các phim trong năm đó. Đơn giản là hình ảnh, âm thanh, rời rạc và dồn dập lướt qua tâm trí. Những gương mặt, giọng nói, những câu chuyện mơ hồ, biết hoặc không biết, quen hoặc không quen, nhảy nhót không theo trật tự nào. Những logic và trật tự chúng ta có, khi theo dõi tuyến tính một câu chuyện, cũng sẽ sớm trở thành những hình ảnh rời rạc và ấn tượng rời rạc, sắp xếp hỗn độn trong trí nhớ, khi thời gian trôi qua.

Đó là trải nghiệm của một giấc mơ.

Chúng ta mơ chúng ta là một ai khác, sống cuộc đời nào khác, trải nghiệm những điều khác. Nhưng chúng ta không phải chỉ là một nhân vật, chúng ta là tất cả họ, hiểu được cảm xúc của họ, nhìn thấy những gì họ nhìn thấy và trải qua những gì họ trải qua. Xem một bộ phim là mơ một giấc mơ.

Nhưng chính xác thì, sống cuộc sống này không khác gì hơn mơ một giấc mơ như thế. Dễ nhận thấy sự khác biệt rằng, ở cuộc sống thật, thì chúng ta có một vai trò, một cá thể, và bị giới hạn. Nhưng ai dám chắc rằng cuộc đời này chỉ là một, rằng chúng ta chỉ tồn tại ở một cái nháy mắt mấy chục năm, một đoạn thẳng giữa hai chiều vô tận trước khi sinh ra và sau khi chết đi? Tôi chỉ thấy rằng, riêng việc phải sống cuộc đời hoặc là đàn ông, hoặc là phụ nữ, là một điều không thể chấp nhận được. Ít nhất, tôi phải có hai cuộc đời, được là đàn ông và được là phụ nữ. Và ai dám chắc, chúng ta đang không sống rất nhiều cuộc đời cùng một lúc, hoặc nối tiếp nhau liên miên không dứt, như những hình ảnh rời rạc ấy?

Nhưng để giải nghĩa giấc mơ này, cần phải có một phép so sánh. Không gì thích hợp hơn là một vở kịch. Cuộc sống là một vở kịch lớn. Thế giới này là một sàn diễn, mỗi người là một diễn viên với vai trò riêng của mình. Như lời Cortard nói: “Có hơn 13 tỉ người trên thế giới này, em có biết nó nhiều đến mức nào không? Và không một ai trong số họ là dư thừa. Mọi người đều có số phận riêng của họ, là điều họ tạo ra”. Mỗi vai diễn là một mảnh ghép, giống như khoảng không gian họ chiếm đi trên trái đất khi ra đời, dĩ nhiên là hoàn hảo và phải có, vì họ đã được sinh ra và ở đây, dĩ nhiên là mảnh ghép phải có. Đây là vở kịch mà mỗi người tự đóng vai chính mình. Trong đó, chúng ta là một phần của thế giới này. Và thế giới này được sinh ra vì chúng ta.

Đó là ví dụ cho mối tương quan giữa hai khái niệm: Một là đại diện cho Toàn Thể. Và Toàn Thể, là đại diện cho Một. Ví dụ dễ hiểu hơn là “áo blouise trắng” đại diện cho “bác sĩ”, hay “luật pháp” đại diện cho “cảnh sát”. Trong kịch nghệ, người ta gọi đó là phép cải dung. Tiếng Anh là “Synecdoche”. Đó cũng là tựa bộ phim duy nhất mà nhà biên kịch Charlie Kaufman làm đạo diễn vào năm 2008, Synecdoche, New York. Rõ ràng, ông đã thực hiện một nỗ lực để vươn đến tầm cỡ của đạo diễn huyền thoại Thụy Điển Ingmar Bergman, người đã dùng bộ phim Fanny And Alexander để nói về chủ đề tương tự: điện ảnh, kịch nghệ, giấc mơ.

Synecdoche, New York là một bộ phim không phải để xem một lần, đơn giản vì không thể để xem một lần. Bởi cấu trúc cực kỳ phức tạp của nó. Phillip Seymour Hoffman vào vai Caden Cotard, một đạo diễn kịch nổi tiếng, nghĩ rằng mình đang chết đi khi mắc những căn bệnh hủy hoại dần thân thể. Điều cuối cùng Cotard muốn làm, là dựng nên một vở kịch về cuộc đời mình. Cordtard thuê một khu đất ở New York, để tái tạo toàn bộ những địa điểm xảy ra các sự kiện quan trọng. Ông thuê một diễn viên đóng vai chính mình, và những diên viên đóng vai những người xung quanh mình, tạo nên rất nhiều bản sao sau đó. Trong khi thực hiện vở kịch, thì cuộc sống của ông vẫn tiếp tục diễn ra, và cứ thế thêm vào các tình tiết cho đến vô tận.

Bộ phim là một giấc mơ, nhưng không phải mộng mơ như trong Eternal Sunshine Of Spotless Mind cùng kịch bản của Kaufman, mà là một giấc mơ hoang đường. Cấu trúc của phim, cũng như cấu trúc của một giấc mơ, vô lý và phi logic, với thời gian nhanh chậm tùy ý, với các cuộc đời và vai diễn đan xen lẫn nhau không theo một trật tự nào, với những hình ảnh ẩn dụ về số phận và sự lựa chọn huyễn hoặc và vô nghĩa, hay tưởng như vô nghĩa. Nếu người xem cố gắng giải nghĩa chúng, như tôi đã làm ở lần xem đầu tiên, sẽ chỉ dẫn đến một mê cung không lối thoát. Hiện thực không tồn tại trong Synecdoche, New York, bộ phim phức tạp bậc nhất tôi từng xem, hơn cả Mr. Nobody hay Muholland Drive hay bất kỳ phim nào khác.

Trong thế giới đó, Kaufman, vẫn trung thành với chủ đề duy nhất: chuyến phiêu lưu vào tâm trí con người và khám phá nó ở tầng sâu nhất, là nhận thức về “cái tôi” và cảm nhận về sự tồn tại, đặt trong mối tương quan giữa cái tôi với cái tôi, và cái tôi với thế giới. Kaufman nói về số phận, giữa những người chấp nhận nó, là Hazel, sống trong ngôi nhà lửa khói cô biết sẽ chết vì nó, và những người không chấp nhận nó, là Cotard, kẻ sợ chết nhất nhưng lại sống lâu nhất. Không có khác biệt, vì tất cả đều chết, câu trả lời duy nhất đúng và được hiện thực hóa ở cuối phim. Một cảm giác lạ lùng khi xem phim này trong hoàn cảnh nam diễn viên chính, Phillip Seymour Hoffman vừa mới chết cách đây không lâu. Cấu trúc kịch trong kịch, phim trong phim, hay giấc mơ trong giấc mơ của “Synecdoche” mang đến cảm quan vô cùng kỳ lạ. Ví dụ như, Cotard muốn có một người vào vai chính mình, vì thế ông tìm đến Sammy, sau khi Sammy chết, lại có một người khác đến thay, và phải có một người khác nữa vào vai Sammy, trong khi Hoffman vào vai Cotard trong bộ phim này, và khi Cotard chết trong phim, chỉ ít lâu sau ngoài đời thật, Hoffman chết. Ai sẽ đóng vai Hoffman nếu có một phim nói về ông?

Và cuối cùng, thì ai đang đóng vai mỗi chúng ta? Ai đang mặc vừa lớp vỏ thể xác này và thể hiện ra là chúng ta?

Nếu muốn, bạn có thể tìm đọc trên các trang mạng, như IMDB mục hỏi đáp, để có một nhận thức rõ ràng hơn về cốt truyện. Một vài người đã tìm cách giải nghĩa khá hợp lý các tình tiết, khiến nó có lý và thực tế hơn. Nhưng với tôi, tôi yêu thích cảm giác mơ màng khi chìm đắm vào bộ phim, một giấc mơ khác, hơn là cố thức giấc. Tôi không cần bó buộc nó vào một ý nghĩa nào. Cotard, trong phim, sau khi nỗ lực để chỉ đạo tất cả các diễn viên vào vai của họ, nhưng rõ ràng là vô lý, vì ông không hiểu họ. Làm sao ông chỉ đạo một người khác, vào vai một người khác thật nhất có thể, mà không phải là ông? Thậm chí Cotard còn không hiểu chính mình, khi soi chiếu với Sammy. Đó là sự thật, con người còn không hiểu nổi chính mình. Thì cuối cùng, Cotard trở thành tất cả. Ông là ông và ông là tất cả, cảm nhận cuộc sống của họ và nỗi đau của họ, như cách ông trở thành Ellen ở cuối phim. Cách ông hối tiếc vì không thể sinh ra một đứa trẻ và dẫn nó đến công viên như 20 năm trước. Ông mơ tất cả giấc mơ mà con người có dưới mái nhà ở thành phố New York trong rạp hát, ông sống trong giấc mơ của họ, ông đau nỗi đau của họ.

Nhưng điều làm cho giấc mơ đó sống động, và người nhất, khiến nó không trở thành giấc mơ của một loài động vật, là tình yêu và nỗi cô đơn. Có lẽ con người là thể hiện sinh duy nhất luôn đồng thời cảm thấy hai thứ đối lập này, yêu và cô đơn, cô đơn và yêu, yêu để tránh cô đơn, yêu và thấy cô đơn, yêu vì sợ cô đơn, nhưng luôn là cô đơn. Con người chạy và tìm kiếm suốt cuộc đời cho những thứ sau: hạnh phúc, bình yên, vẹn toàn, thảnh thơi, thỏa mãn. Nhưng họ chạy theo nó mãi, cho đến lúc dừng lại và nhận thấy tất cả đã ở phía sau, họ cố gắng cho một thời điểm nào đó sẽ tốt đẹp hơn trong tương lai, nhưng nó không bao giờ đến. Điều sẽ đến, và tất cả mọi người đều giống như nhau, là một lúc nào đó họ sẽ chết. Sẽ nhận ra những gì từng ở phía trước, hi vọng, tương lai, đều đã ở lại phía sau. Sẽ nhận ra họ không đặc biệt và không có thứ gì đặc biệt và không có ai quan tâm đến. Sẽ nhận ra, họ sẽ rời khỏi thế giới này một mình.

Tôi không thích trích dẫn quá nhiều lời thoại. Nhưng trong trường hợp này, là một cảnh phim quá xuất sắc. Nó khiến tôi liên tưởng Spike Jonze và Her vừa rồi, bộ phim mà sau mỗi lần xem lại, nó lại bớt hay đi một chút. Spike Jonze rõ ràng chịu ảnh hưởng của Charlie Kaufman, nhưng ông sẽ không bao giờ đạt đến đẳng cấp của Kaufman, dù chỉ là đạo diễn tay ngang trong vai chính là biên kịch. Cảnh ông mục sư nói, gần như là tuyên ngôn về chân lý, bẻ gãy mọi cấu trúc và không khí mơ màng phim xây dựng, bẻ gãy cả sự phi lý trong mạch phim nhưng không ai quan tâm, chỉ để thấy rằng nó đẹp, và là Kaufman đang nói lên tư tưởng của ông:

“Mọi thứ đều phức tạp hơn bạn nghĩ. Bạn chỉ thấy một phần mười của những gì là sự thật. Có hàng triệu sợi dây nhỏ bé gắn với mỗi lựa chọn mà bạn thực hiện. Bạn có thể hủy diệt cuộc sống của mình với mỗi lựa chọn đó, và bạn sẽ không bao giờ thấu hiểu đến tận cùng. Và chỉ có một cơ hội để thực hiện nó. Họ nói rằng không có số phận, nhưng có đấy, nó là điều bạn tạo ra. Và mặc dù thế giới này sẽ tồn tại vĩnh viễn và vĩnh viễn, bạn chỉ ở đây một phần nhỏ của một phần nhỏ của một giây. Hầu hết thời gian là khi bạn chưa được sinh ra hay đã chết đi. Nhưng khi đang sống, bạn đợi chờ trong đau khổ những năm tháng dài phí phạm cho một cuộc gọi, một lá thư hay một cái nhìn, từ ai đó hay điều gì đó để khiến nó trọn vẹn. Và nó không bao giờ đến, nó có thể giống như đã đến, nhưng thật ra là không. Vậy là bạn dành hết thời gian trong nỗi nuối tiếc mơ hồ, hay hy vọng mơ hồ hơn về việc điều gì đó tốt đẹp rồi sẽ đến. Điều gì đó khiến bạn cảm thấy được kết nối. Điều gì đó khiến bạn thấy trọn vẹn. Điều gì đó khiến bạn cảm thấy được yêu thương. Và sự thật là, tôi cảm thấy thật giận dữ. Và sự thật là, tôi thấy buồn bã cùng cực. Và sự thật là, tôi thấy đau đớn trong khoảng thời gian quá dài. Và trong thời gian đó, tôi chỉ giả bộ là mình ổn, chỉ để vượt qua, chỉ để…

Tôi không biết vì sao, có lẽ vì không ai muốn nghe về nỗi đau khổ của tôi. Bởi vì họ đã có của họ rồi. Mẹ kiếp tất cả mọi người. Amen.”

Xuất sắc. Amen.

Tổng kết

Điện ảnh. Kịch nghệ. Giấc mơ. Kiệt tác.
10

Hoàn Hảo

Quên mật khẩu

Đăng Ký