The Salesman (2016) Bi Kịch Của Danh Dự

Bình Luận Phim Phim Xuất Sắc Phim Đương Đại Toàn Bộ Phim

Đó là buổi diễn thử vở kịch Death of a Salesman (Cái chết người chào hàng) nổi tiếng của Arthur Miller. Một nữ diễn viên đang nhập vai cô gái gọi rất tốt, với lời nói và cử chỉ ngả ngớn, khiến anh chàng diễn chung bật cười. Nếu ở bất kì đâu khác, có lẽ chỉ là tình huống diễn hỏng thông thường. Nhưng đây là Iran, và cô nổi giận đến bật khóc, hét lên: “Chỉ vì tôi đóng vai con điếm, không có nghĩa tôi là con điếm.” Chỉ với chi tiết nhỏ bé đó, đạo diễn lừng danh Asghar Farhadi đã mở ra chủ đề chính của The Salesman (Người chào hàng, 2016): Danh dự.

Danh dự là chủ đề xuyên suốt các tác phẩm của Farhadi, người đã lấy lại vị thế của điện ảnh Iran với A Separation (Cuộc chia li), thắng giải Oscar mục Phim nói tiếng nước ngoài năm 2011. Trong tuyệt phẩm này, ông đã bóc tách đến tận cùng những rạn nứt trong xã hội Iran hiện đại, những mâu thuẫn chính trị, tôn giáo và tư tưởng, đang đè nén, chia rẽ và tàn phá con người. Trong đó, ông khắc họa danh dự cá nhân như một đặc trưng có gốc rễ tôn giáo đã ăn sâu vào tâm khảm người dân Iran, và là nguồn gốc của những bi kịch.

Tuy nhiên, với A Separation, đó chỉ là một chủ đề nhỏ, một mảnh ghép trong bức tranh hiện thực của Farhadi. Trong nhiều năm, vị đạo diễn kiêm biên kịch đã luôn mong muốn đào sâu hơn chủ đề này, nhưng chưa có được ý tưởng ưng ý. Một ngày nọ, ông bỗng nghĩ rằng nhân vật chính phải là diễn viên kịch. Ông tìm đọc các vở kịch cũ, và khi Death of a Salesman của Arthur Miller xuất hiện, Farhadi thốt lên: “Đây chính là món quà dành cho tôi.” Ngay lập tức, Farhadi hủy bỏ dự án tại Tây Ban Nha với ngôi sao Penelope Cruz, trở về Iran để thực hiện The Salesman.

Phim bắt đầu khi ngôi nhà của cặp vợ chồng diễn viên kịch nói Emad (Shahab Hosseini) và Rana (Taraneh Alidoosti) bị hư hại. Theo lời giới thiệu của một đồng nghiệp, họ dọn về ngôi nhà chung cư mới, mà không hề biết gì về người thuê trước. Một đêm nọ, Emad trở về nhà và kinh hoàng phát hiện ra vết máu vương vãi. Chạy vội đến bệnh viện, anh được thông báo rằng Rana vừa bị tấn công bởi một kẻ lạ, khi đang tắm trong phòng.

Giống như các phim khác của Farhadi, Salesman có chút yếu tố trinh thám của một vụ án. Từ lúc đó, cô vợ lâm vào tình trạng hoảng loạn, sợ phải ở một mình. Emad tìm hiểu và biết rằng, chủ cũ căn hộ là một cô gái điếm, và có nhiều kẻ bất hảo thường xuyên lui tới. Quan trọng hơn, thủ phạm đã hớ hênh để quên xe hơi của hắn lại. Qua quen biết với một cảnh sát về hưu, Emad tìm ra được chủ sở hữu chiếc xe, một gã chở hàng thuê tên Majid (Mojtaba Pirzadeh). Anh tìm cách hẹn hắn đến căn hộ của mình.

Có rất nhiều cách để sử dụng sân khấu kịch vào thế giới điện ảnh, bởi những nét tương đồng thú vị giữa hai loại hình này. Ingmar Bergman và Charlie Kaufman lồng ghép hai thực tại kịch và phim vào làm một, trong Fanny and Alexander (Fanny và Alexander, 1982) và Synecdoche, New York (Cải dung, New York, 2008). Baz Luhrmann thì sử dụng tính chất hoa lệ và phô trương của sân khấu kịch làm bối cảnh phim trong Moulin Rouge! (Cối xay gió đỏ, 2000). Đến Alejandro G. Iñárritu, ông lại biến cả bộ phim thành một vở kịch không cắt cảnh với Birdman (Người chim, 2014).

Asghar Farhadi không dùng cách nào trong số đó. Nếu hầu hết đạo diễn sẽ cố tìm cách sử dụng đặc trưng ở cấu tứ hoặc bối cảnh kịch, ông lại sử dụng thứ tưởng như ít hấp dẫn nhất: Tâm lí. The Salesman không phải là “truyện trong truyện” hay “kịch trong phim”, mà là “tâm lí trong tâm lí”. So sánh về nội dung, kịch của Miller và phim của Farhadi không có sự tương đồng, khi một bên kể về xung đột gia đình của ông già chào hàng tên Willy, một bên là câu chuyện tìm thủ phạm của Edmar. Sự tương đồng đến từ tâm trí hai nhân vật chính: Theo đúng diễn tiến câu chuyện, họ đều tiến đến cái chết nhân cách của bản thân. Bi kịch ở chỗ, cả hai đều xuất phát là người tốt.

Trong Salesman, cái chết này đã được báo hiệu ngay từ đầu phim, và được gợi ý bằng nhiều chi tiết, khéo léo đến mức ta phải ngưỡng mộ khi nhận ra. Ngoài đóng kịch, Emad còn dạy học ở trường. Anh thường bị đám học trò gọi đùa là “người chào hàng”, vì đóng vai Willy trong kịch của Miller. Một lần, khi đang giảng về truyện ngắn The Cow (Chú bò) của Gholem-Hossein Sa’edi, cậu học trò nọ hỏi: “Làm sao người lại hóa thành bò được?” “Từng chút một,” Emad trả lời, và đó là điểm bắt đầu cho sự chuyển hóa trong con người anh. Từng chút một. Và mỗi điểm mốc trong quá trình ấy, lại được đánh dấu bằng một cảnh vở kịch Death of a Salesman, tại một sân khấu nhỏ tối tăm, tồi tàn, không tên.

Nếu ở thể loại trinh thám, hầu hết phim sẽ kết thúc khi thủ phạm lộ diện. Trong The Salesman, đó lại là lúc phim bắt đầu. Khác với các phim trước của Farhadi, vốn đầy đặn về chi tiết, với các cao trào thắt mở liên tục, đến hai phần ba thời lượng Salesman trôi qua phẳng lặng, và có vẻ lê thê. Nhưng khi thủ phạm thật sự xuất hiện trước mặt Emad, cũng như người vợ Rana, người xem sẽ được chứng kiến một màn trình diễn tuyệt vời cả về diễn xuất lẫn tình tiết, kết nối tất cả thành một thể thống nhất, và vỡ òa về cảm xúc.

Với Salesman, Farhadi làm được điều ông luôn mong mỏi bấy lâu, là lột tả được bản chất của thứ danh dự luôn dính chặt lấy mỗi con người trên đất nước ông. Nó giống như một lớp da khác của thân thể họ, khẽ cứa vào là sẽ chảy máu, sẽ đau. Emad là một người chồng có vợ bị cưỡng hiếp, và trong phim, ta thấy anh bị tổn thương vì mất đi danh dự nhiều hơn là nỗi đau của vợ. Nhưng nỗi đau là chưa đủ. Với óc phân tích sắc bén của một nhà biên kịch, Farhadi đặt ra một đối trọng tương xứng hơn: Tính mạng con người. Bi kịch của phim là ngay cả một thứ đáng giá và quan trọng đến thế, cũng không thể khơi dậy lòng nhân ái và sự thứ tha nơi Emad.

The Salesman, như hầu hết các phim khác của Farhadi, chinh phục người xem bằng sự chân thật, đến từ diễn xuất tự nhiên như thở của dàn diễn viên. Tài tử Shahab Hosseini tiếp tục là “chàng thơ” của Farhadi, ở lần thứ ba cộng tác với ông, sau A SeparationAbout Elly (Chuyện về Elly, 2009). Anh có gương mặt cực kì điện ảnh, hút lấy khung hình mỗi khi xuất hiện, và diễn xuất ở một đẳng cấp rất cao. Cảnh cuối cùng, khi Emad đứng trong bóng tối với đôi mắt nhuốm lệ, là khung hình đầy sức mạnh và ám ảnh. Nhưng cái tài của vị đạo diễn, là đưa tất cả các nhân vật khác ở cùng đẳng cấp ấy. Từ người vợ Eran xinh đẹp và u buồn, cho đến một bà lão nghèo khổ khóc lóc khi thấy chồng được cứu sống, một cô diễn viên phụ vào vai gái điếm sống động, một gã đồng nghiệp gian manh, những người hàng xóm tò mò và từng gương mặt học trò ngây thơ… Họ như bước vào màn ảnh từ cuộc sống, từ đất nước Iran bất ổn hiện tại của Farhadi. Bất ổn như chính ngôi nhà bị nứt nẻ của Emad và Eran trong những cảnh đầu tiên.

The Salesman là bộ phim bạn phải xem ít nhất hai lần. Lần đầu là thưởng thức nội dung và diễn xuất, còn lần thứ hai sẽ dùng để phát hiện và thưởng thức tài nghệ điện ảnh xuất chúng của Asghar Farhadi. Thưởng thức những khung hình đẹp đầy dụng ý, những sự cài cắm tinh tế, những lớp lang mà ông công phụ dựng nên… Số lượng đạo diễn dám dành đến một giờ rưỡi trong hai giờ thời lượng chỉ để xây lớp nền, như Farhadi, có lẽ chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Nếu phải so sánh, Salesman không mang đến cảm giác đầy đặn như A Separation, vối khai thác nhiều khía cạnh hơn trong xã hội Iran hiện đại. Nhưng nhờ có dung lượng và sự tập trung, chủ đề duy nhất của phim được khắc họa mạnh mẽ hơn. Để cuối cùng, ta sẽ xúc động biết bao, khi nhìn thấy bi kịch thật sự của Emad, ẩn dưới những chi tiết nhỏ bé, giản dị: Một gia đình nhỏ hạnh phúc, một đứa trẻ như ghé đến từ thiên đường, tiếng cười giòn tan của người vợ Eran… Tất cả sẽ không bao giờ thành hiện thực. Tất cả đã nằm lại dưới đáy quan tài trong vở kịch của Arthur Miller, và trong cái kết “mở mà không mở” về số phận của thủ phạm, vốn cũng là một người chào hàng. Ta chỉ cần nhớ lại tên đầy đủ của vở bi kịch ấy.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tổng kết

Không có gì bất ngờ khi bộ phim này thắng giải Oscar.
9

Xuất sắc

Quên mật khẩu

Đăng Ký